Seba "11ê Teşrîna Verêne Roja Vilakerdoxanê Rojnameyan ê Dinya", Generalanê Qijkekan ê Apê Musayî ra Meryem Akçîçek û Hasan Gulî qisey kerd. Vilakerdoxan dîyar kerd ke karê înan têna vilakerdişê rojnameyan nîyo, eynî wext de yew berpirsîyarî, pawitişê heqîqetî û wayîrvejîyayîşê mîrasê şehîdan o.
Ji bo "11ê Cotmehê Roja Belavkarên Rojnameyan a Cîhanê", ji Jeneralên Biçûk ên Apê Mûsa, Meryem Akçîçek û Hasan Gulî axivîn. Belavkaran diyar kirin ku karê wan ne tenê belavkirina rojnameyan e, di heman demê de berpirsiyariyek, parastina heqîqetê û xwedîderketina li mîrateya şehîdan e.
Mehmed Uzun, edebîyatê kurdkî de nuştoxanê tewr namdaran ra yew o. Ey bi roman û xebatanê xo, ziwanê kurdkî tarîyî û qedexeyan mîyan ra xelisna û kerd ziwanêko standard ê edebîyatî. Cuya ey, seba xeyalê ziwanêkê azadî, yew mucadeleyo pîl bi.
Tarîxê xoverdayîşanê dinya û têgêrayîşanê antî-emperyalîstan de 8ê Teşrîna Verêne, roja tepiştişê şoreşgerê namdarî Ernesto "Che" Guevarayî ya. O yo ke 8ê Teşrîna Verêne 1967 de Bolîvya de birîndar kewt destê artêşî, rojêk dima ame qetilkerdene û bi nê hawayî bi sembolêkê bêmergî yê şaranê bindestan.
Serra 2015ine de, wexto ke kuçeyê Şirnexî binê qedexeyan de bîyî, cenazaya xortêkê kurdî 24 serreyî, Hecî Lokman Birlîkî, qeydê yew wesayîtê zirehînî ameye giredayene û ameye kaşkerdene. No kerdiş, teyna qetilkerdişê yew merdimî nêbi; eynî wext de îlanê yew dewrê bêhuqûqîye, zilm û polîtîkaya tersdayîşî bi. Ma nê rojê tarîyî û na bêbextîye qet vîr a nêkerdî.
3ê Teşrîna Verêne 1993 de, dewa Vartinîsî ya qezaya Xaskoyî ya Mûşî de, 7ê ci domanî, 9 endamê keyeyê Ogutî ameyî vêşnayene. Qetlîamê Vartinîsî, rîyê bêcezatîye û bêhuqûqîye ra ewro zî zerrîya ma de yew birîna xorîn a û sîmgeyêkê bêedaletî yo.
26ê Êlula serra 1999î de, Zindanê Ulucanlarî yê Enqere de hetê dewlete ra yew operasyonêko giran ame kerdene. Nê hêrişî de 10 tepişteyê şoreşgerî ameyî qetilkerdene û bi desan kesî birîndar bîyî. No serebût, tarîxê Tirkîya de zey roja sîya ya şiddetê dewlete û xoverdayîşê zindanan, qet nêame vîrakerdene û her serre yeno vîrardene.
24ê Êlula 2022yî, tarîxê do zaf muhîm ê serewedaritişê “Jin, Jiyan, Azadî” yo ke badê qetilkerdişê Jîna (Mahsa) Emînî dest pêkerd. Na roje de, xoverdayîşê Rojhilatî sînorî derbaz kerdî û resayî pêro dinya; bi taybetî zî Başûrê Kurdîstanî de, paytext Hewlêr de verê bînayanê Neteweyanê Yewbîyayeyan (NY) de kombîyayîşo tewr pîl ame kerdene. Na çalakîye, rîyê tarî yê dîktatorîya Îranî teşhîr kerd û bîye sembolê paştdayîşê neteweyî û hîşyarbîyayîşê globalî.
24ê Êlula 1925î de bi qebulkerdişê Planê Islahatê Şarkî, sîyasetê asîmîlasyonî, surgun û qedexekerdîşê ziwanî bi tewirêko fermî dest pêkerd. No plan, tarîxê komare de seba kurdan bi mîladê dejêko xorin û hema zî no dej nêqedîyayo.
Dima ke Meşrutîyeta Dîyîne ameye îlankerdene, roşnvîr û serekê kurdan ameyî têhet û Stenbol de cemîyetêko qanûnî awan kerd. Cemîyetê Teawun û Teraqîyê Kurdan (Cemîyetê Hetkarî û Averşîyayîşê Kurdan) o ke nîzamnameyê ci de tarîxê ronayîşî 19ê Êlula 1324î (Rûmî) yeno ramitene, seba cuya kultur, sîyaset û çapemenîya neteweyî zey mîladêk yeno dîyene.
18ê Êlula 1850î de, Kongreyê DYA’yî 'Qanunê Koleyanê Remayeyan' (Fugitive Slave Act) qebul kerd. No qanun, bi destê dewlete qanunîkerdişê nîjadperestîye û zulmî bi. Nika ra 170 serrî zêdêr vîyart, labelê sîyê nê qanunî û zihniyetê ci yê xidarî hema zî komelê Amerîka û dinya ser o bi formanê cîyayan aseno û yeno hîskerdene.
17ê Êlula 1992yî de paytextê Almanya ya Berlînî de, Serekê Pêroyî yê PDK-Î Dr. Sadiq Şerefkendî û hîrê embazê ey restorantê Mîkonosî de hetê ajananê dewleta Îranî ra ameyî qetilkerdene. No suîkast tarîxê kurdan de bîyo yew lerzêko gird. Bi dewaya (mehkemeya) Mîkonosî ke bi serran dewam kerd, dadgehanê mîyanneteweyîyan îsbat kerd ke fermana nê qetlîamî raşteraşt rayberîya tewr berze ya dewleta Îranî ra ameya.
Aşma êlule, herêma Kurdîstanî de tena aşmêka payîzî nîya; eynî wext de aşma bereket, kede û arêdayîşê hengurî ya. Tarîx ra heta ewro hengur, hem seba weşîya merdiman hem zî mîyanê cuye û kulturê şarê herême de cayêkê zaf muhîm û taybet gêno.
11ê Êlula serra 1991î de, tarîxê çapemeniya kurdan de gamêka zaf muhîme ameye eştene. Televîzyonê kurdan o azad o tewr verên, "Gelê Kurdistan" dest bi weşana xo kerd. No qedem, weşangerîya kurdan de serdemêkê neweyî da destpêkerdene û verê MED TV’yî, semedê averşîyayîşê weşangerîya dîmenkî bî yew pird. Weşana nê televîzyonî, seba pawitiş û averberdişê ziwanê kurdkî bî çimeyê hêvîye û bîyîşê kurdan mojna heme dinya.
Rayberê efsanewî yê xelisîyayîşê Angola, şairo antî-kolonyalîst û serekkomaro verên Dr. Agostinho Neto, 10ê Êlula 1979î de dinyaya xo vurnê. Têkoşînê ey û xeta ey a Marksîst-Lenînîste, ewro zî roşnî dana ruhê xoseriya şarê Afrîka û têkoşînê antî-emperyalîstî yê pêro şaranê bindestan.
Dr. Mîhemed Nûrî Dêrsimî, serra 1883 de Dêrsim de ame dinya û 22 Tebaxe 1973 de Efrîn de şî heqîya xo. O, hem serewedaritişê Qoçgîrî hem zî xoverdayîşê Dêrsimî de cayêko muhîm girewt. Kitabê ey 'Tarîxê Kurdîstanî de Dêrsim' seba tarîx û sosyolojîya kurdan çimeyêko tewr pîl o. Dêrsimî, heyatê xo bêmabên seba azadîya şarê xo feda kerd.
Dr. Tarik Zîya Ekîncîyo ke hekîm, sîyasetmedar, pawitoxê heqanê merdiman û nuştox bî, 21ê tebaxa 2024î de, 99 serrîya xo de şi heqîya xo. Ekîncîyo ke qezaya Amedî Licê de ameybî dinya, kadroyê TÎP’î yê 1965î de wekîlya Meclîsî kerdbî. O sîyasetê demokratîkî û roşnvîrîya kurdan de çinarêko tewr bîqerar û wayîrê qedrî bî.
Dima ke 1979 de, 20ê Tebaxe de fetwaya qirkerdişî dîyaye, şaristananê kurdan yê zey Pawe, Sîne û Mehabadî de operasyonê pîlî yê eskerîyî dest pêkerdî. Qerarê ke hetê serekê Mehkemeyanê Şorişî Ayetullah Sadiq Xalxalîyî ra ameyî girewtene û infazê bêqanûnî yê kuçeyan, vîrê şarê kurdî de yew birîna zaf xorîne akerde.
Spot: 15ê Tebaxa 1984î de bi serebûtanê Dih û Şemzînan dest pêkerd. No ravêr 42 serrî yo ke bi şer, vîndîbîyayîşê canan, koçberîyêka pîl û têkoşînê sîyasî dewam kena. Nê 42 serran ra heta nika, bîyayîşê komelkî, destpêkerdiş ra heta ravêrê aştîye û rewşa ewroyêne, bi krîtîkêkê tarîxî ser o vindertê. Meseleyî hîna çareserîya xo pawenê.
Qerarê 14ê Tebaxa 1924î yo ke semedê perçiqnayîşê Serewedaritişê Nasturîyan dîya, tenê çinkerdişê yew xoverdayîşî nêbî. No qerar, binbanê Serewedaritişê Şêx Seîdî (1925) amade kerd û bî destpêkê pergalêko ke heta ewro Kurdîstan de dewam keno. Ewro zî, heman "têgih" bi metodanê neweyan, la bi eynî zîhnîyetî ramîyeno.
Aram Tîgran, tarîxê muzîkê kurdî de teyna yew hunermendêko pîl nêyo, eynî wext de pira wayûbirayîya şarê kurd û ermenîya ya. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî, Aram Tîgran sey "Bilbilê Rojhelatê Mîyanênî" û "remzê wayûbirayîya şaran" name kerd û qîymetê ey ê tarîxî û kulturî ser o vindertbi.
Tarîxê merdimîye de tayê rojî estê ke, seba azadî û rûmetê şaranê bindestan zey yew sembolê Xoverdayîşî nusiyayê. 1ê Tebaxe de di hewayê ciyayî de, labelê bi heman ruhê azadîye di serehewanayîşê girdî dest ci kerd: Hindistan de xoverdayîşo sivil û bêçek ê Mahatma Gandhîyî û Polonya de serehewanayîşê şarê Warşova yê vera faşîzmê Nazîyan. Nê di serebûtî, musnenê ma ke şarê bindestî seba qederê xo bi boykot û bêîteatî, ra ra zî bi canfedaîye çimê xo qet nêtersnenê.
30ê Temuza 1937î de, wexto ke Dêrsim de hêrişê eskerîyî û tedyîqî heta bi peyên giran bibî, Seyîd Rizayî Wezîretê Karanê Teberî yê Îngîlîstanî rê yew mektuba tarîxîye daye nuştene. Na mektuba ke bi Fransizkî ame nuştene û seba Komeleyê Milletan zî amebî hedrekerdene, waşt ke rayaumûmîya dinya Terteleyê Dêrsimî bibîno, zulm û tedyîqê serê kultur û ziwanî bido vinderdere û piştîya dîplomatîke bido şarê herême.
Amerîka bi armancê hîrakerdişê "Peymananê Îbrahîmî" wazena ke Erebistanê Seudî û Îsraîlî bîyaro têhet û seba nê zî Erebistanî rê pêkerdişêkê nukleerî teklîf kena. No plan têkilîyanê dewletan normal keno, la doza Filîstînî keno qurban û Rojhelato Mîyanên de pêserbîyayîşê çekanê nukleeran û alozîyan keno pîl.