Ronayîşê Rêxistina Qanûnî ya Verêne: Cemîyetê Teawun û Teraqîyê Kurdan

Têkoşîn û xebata şarê kurdî ya seba heq û huqûqê xo, tarîx de bi xeylê rayan û formatiyan ameya ramitene. Serra 1908î de, wexto ke Împaratorîya Osmanî de Meşrutîyeta Dîyîne ameye îlankerdene, asmanê sîyasetî de zî xeylê vurnayîşî qewimîyayî. No wext, seba şarê kurdî zî demêko muhîm û tarîxî bi. Çimkî Meşrutîyete ra dima hawîrdorêko nîsbeten azad peyda bi û kurdan zî waşt ke wayîrê rêxistinanê xo yê qanûnîyan bibê û nasnameyê xo yê neteweyî bipawê. 

Bi no waştiş û amancî, roşnvîr, alim û serekê kurdan ê ke o wext Stenbol de bîyî ameyî pêser û "Cemîyetê Teawun û Teraqîyê Kurdan" awan kerd. No cemîyet, tarîxê kurdan de sey rêxistina qanûnî ya verêne yeno qebulkerdene.

Hemverê asîmîlasyonî

Goreyê nîzamnameyê (tuzukê) cemîyetî, tarîxê ronayîşî 19ê Êlula 1324î (bi teqwîmê Rûmî) yo. Pê awankerdişê nê cemîyetî, wina aseno ke kurdî wazenê warê sîyasî, komelkî û kulturî de xo îfade bikerê û hemverê bêtehsîlî û asîmîlasyonî de vindê. Nê cemîyetî mîyan de nameyê zaf giran û tarîxîyî est bîyî. Şexsîyetê namdarî yê zey Seyîd Ebdulqadir, Emîn Alî Bedirxan, Seîdê Kurdî û Babanzade Îsmaîl Heqî ameyî têhet û seba ameyoxê şarê kurdî destê xo dabi yewbînan. Nê şexsîyetî o wext, komelê kurdan mîyan de wayîrê qedr û qîymetêkê pîlî bîyî. Coka ameyîşê înan ê têhetî, kurdan mîyan de zî kelecanêko pîl viraşt û hîşmendîya neteweyî rê xizmet kerd.

Yewbînan de hetkarî bikero

Cemîyetê Teawun û Teraqîyê Kurdan, nê tenya warê sîyasî de, warê kultur, perwerde û çapemenî de zî xebatê ercîyayeyî kerdî. Amancê înan o verên o bi ke; şarê kurdî yewbînan de hetkarî bikero, domanê kurdan bêrê perwerdekerdene û kulturê kurdan bêro pawitene. Seba ke nê fikr û armancê xo biresnê şarî, cemîyetî yew rojname zî vet. "Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi" o ke hetê nê cemîyetî ra ame hadrekerdene, tarîxê çapemenîya kurdan de wayîrê cayêkê taybetî yo û averşîyayîşê çapemenîye rê serkeşîye kerd. No rojname, pê nuşteyanê xo yê kurdkî û tirkî, derd û kulê kurdan, waştişê kurdan û muhîmîya perwerdeyî ardi ziwan. Nuştoxanê rojnameyî tim û tim bale antêne yewbîyayîş û wayîrvejîyayîşê ziwan û kulturê xo ser, û no babat de roşnvîrîya komelî kerdêne.

Yew mîlad o

Netîce de, wexto ke ma ewnîyenê tarîxê nêzîkî yê kurdan ra, ma vînenê ke awanbîyayîşê Cemîyetê Teawun û Teraqîyê Kurdan yew mîlad o. Na game, nê tenya awankerdişê yew komelêk a; eynî wext de hişyarîya neteweyî û pêngava yewbîyayîşî ya. Nê xebatî, bîyî bingeyê xebatanê sîyasî û kulturî yê dima. Ked û xeyretê nê şexsîyetanê namdaran, heta ewro zî zey çirayêk rayîrê têkoşînê şarê kurdî roşn kenê. 19ê Êlulî de perrêka newîye abîyaye û o ruhê yewbîyayîşî, resayo heta rojê ma yê ewroyî.