Peymananê Îbrahîmî ra heta pêkerdişê nukleerî: Rojhelato Mîyanên de xeterîyêka newîye

Rojhelato Mîyanên de wextê peyênî de polîtîkayêka newîye û xetere yena bicaardene. Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîka (DYA) wazena ke Erebistanê Seudî û Îsraîlî mîyan de têkilîyan normal bikera. Erebistanê Seudî, seba ke Îsraîlî nas bikero û pêkerdişêkê aştîye îmza bikero, Amerîka ra tayê waştişên xo estê. Nê waştişan ra tewr girîng zî o yo ke Amerîka desteg bido programê nukleerî yê Erebistanê Seudî. No pêkerdişo nukleer ke mîyanê Amerîka û Erebistanê Seudî de yeno nîqaşkerdene, bi raştî dewam û hîrabîyayîşê Peymananê Îbrahîmî yo. Amerîka wazena bi nê qerarî mîyanê Ereban û Îsraîlî de tifaqêk viraža û Îranî herême de tecrîd bikera. La no game, Rojhelato Mîyanên de şer û alozîye kêmî nêkeno, temamê ey xeterîyan keno zêde.

Peymana Îbrahîmî çi ya û tarîxê cî?

Peymanê Îbrahîmî (Abraham Accords), serra 2020î de bi mîyankarîya serekkomarê Amerîka Donald Trumpî, mîyanê Îsraîl û dewletanê ereban de ameyî îmzakerdene. Destpêk de Mîrîyê Ereban ê Yewbîyayeyî (BAE) û Behreyn tewrê na peymane bîyî. Dima ra Fas û Sudan zî nê karwanî rê bîyî daxil.

Nameyê peymane, pêxember Îbrahîmî ra yeno gêrayene; çunke Îbrahîm, hem seba misilmanan hem zî seba cihanuyan (yahudiyan) û xirîstîyanan pîrê dînî yo. Hedefê nê nameyî o bi ke peymane zey "aştîya dînan û şaran" bêro nîşandayene. La binê nê nameyî de, armancêko sîyasî û aborî (ekonomîk) est bi. Heta o wext, dewletanê ereban qerar dabi ke heta Filîstîn de dewletêka xosere nêronîyo, ê do Îsraîlî nas nêkerê. Bi Peymana Îbrahîmî, na yewîya ereban xera bîye û Îsraîlî bêyî ke heqanê filîstînijan bido, dewletanê ereban reyde têkilîya xo normal kerde.

Zirarê Peymananê Îbrahîmî yê Rojhelatê Mîyanênî rê

Têkilîyê nukleerî yê bi Erebistanê Seudî û hîrabîyayîşê Peymana Îbrahîmî, Rojhelato Mîyanên de xeterîyanê pîlan anê meydan. Zirarê cî yê tewr girîngî nê yê:

Bêvengkerdiş û qurbankerdene doza Filîstînî: Ziraro tewr pîl, dîya şarê Filîstînî. Peymananê Îbrahîmî ra ver, Filîstîn mîyanê ereban de xeta sûre bîye. La nika dewletê erebî sîyaseta xo ya mîllîye ra fek veradayî û aborî û ewlehî (asayîş) dima şîyî. Na rewşe zext û îşxalê Îsraîlî yê serê herraya Filîstînî zêde kerdî. Bêçareyîya şarê Filîstînî bîye sebebê şeranê neweyan û alozîyêka bêpeynîye.

Pêserbîyayîşê çekanê nukleeran û şerê herêmî: Erebistanê Seudî waştişê xo yê nukleerî mîyanê Peymana Îbrahîmî de zey şertêk keno verê Amerîka. Eke Erebistanê Seudî biba wayîrê teknolojîya nukleere, no do herême de pêbazîya (reqabetê) çekan bido destpêkerdene. Îran, wexto ke vîneno dijminê cî Erebistanê Seudî beno wayîrê nukleerî, o zî do xebatanê xo yê nukleeran hîna kero lez. Na rewşe, Rojhelato Mîyanên kena zey depoyêka barûtî.

Cemserbîyayîş (Kutuplaşma) û cepheyê vera Îranî: Armancêkê nê peymanan zî o yo ke Îsraîl û erebanê sunnîyan pîya bikerê û vera Îranî de yew cephe ronê. La na polîtîka, herême de cemserbîyayîşêka mezhebî û sîyasî kena xurtêr. Dewletî mîyanê xo de benê di hetî û şerê wekaletî zey Sûrîye, Yemen û Lubnan de hîna benê giran.

Destekdayîşê rejîmanê dîktatoran: Amerîka û Îsraîl seba ke nê pêkerdişan payra bivindernê, tehamulê dîktatorîya dewletanê ereban kenê. Heqê merdiman, demokrasî û azadîya şaran yenê binpêkerdene. Hukmatî qerar gêneyî, la şarê ereban bixo bi nê peymanan qayîl nîyo. Nê qerarî mîyanê hukmatan û şaran de zî qelişîyêka pîle viraşt.

Peynîye de, nêzdîbîyayîşê Amerîka, Îsraîl û Erebistanê Seudî bi projeyê nukleerî, nîşaneyê dewamkerdişê Peymananê Îbrahîmî yo. Nê peymanî asayîş û aştîye nêanê, tena îşxalê Îsraîlî meşrû kenê û herême de pêbazîya çekanê nukleeran û alozîye zêde kenê. Heta ke azadî û xoserîya şarê Filîstînî nêdîya û polîtîkayê mîlîtarîstî nêqedîyayî, yew aştîya raştkîne Rojhelato Mîyanên de mumkun nîya.