Tarîxê DYA’yî de yew pela sîyaye: Qanunê Koleyanê Remayeyan
18ê Êlula 1850î de, Kongreyê DYA’yî 'Qanunê Koleyanê Remayeyan' (Fugitive Slave Act) qebul kerd. No qanun, bi destê dewlete qanunîkerdişê nîjadperestîye û zulmî bi. Nika ra 170 serrî zêdêr vîyart, labelê sîyê nê qanunî û zihniyetê ci yê xidarî hema zî komelê Amerîka û dinya ser o bi formanê cîyayan aseno û yeno hîskerdene.
Tarîxê 18ê Êlula 1850î de, Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîka (DYA) de yew qanunê zaf xidar ame qebulkerdene. Nameyê ci 'Qanunê Koleyanê Remayeyan' bi. No qanun tenya metnê huqûqî nêbi; eynî wextî de wasîqaya nîjadperestîye û bêwijdanîye bîye. Pê nê qanunî, koleyê ke seba azadîya xo şîyêne eyaletanê vakuranî (yê ke koletîye uca de qedexe bîye), êdî nêşîyêne xo bixelisnê. Goreyê şertanê qanunî, merdimê ke remayê, ganî hetê wezîfedaran ra bêrê tepiştene û reyna teslîmê wayîranê înan bibê. Keso ke alîkarîya koleyan kerdêne, cezaya giran werdêne. Bi nê qayde, dewlet hemwelatiyê xo mecbûr kerdî ke bibê embazê sûcê koletîye û zulmî.
Komelê DYA’yî kerd di parçeyî
Na game do zaf bêbext bi. Amerîkayijê, afrîkayijî yê ke bi hezar zehmetî xo resnabî herêmanê azadan, reyna kewtî binkeyê xofê girdî. Keyeyî ameyî parçekerdene; cuye înan rê reyna bîye zeher. Zaf merdimê sîyayî yê azadî zî pê nê qanunî sey 'koleyê remayeyî' ameyî tepiştene û dîyî rotene. Qanunî komelê DYA’yî kerd di parçeyî; têkoşînê heqanê merdiman rê derbê da girs ro da. Labelê, na bêedaletîya pîl, zerreyê têkoşeran de adirê qehrî zî kerd pîl. Sîstemê huqûqî, no qanun reyde nîşan da ke huqûq tim edalet nîyo, wexto ke destê zaliman de bo, beno çekeka çisnayîş û qirkerdişî.
Şîdeto polîsan
Têkoşînê şarê sîyayî, DYA de dima koletîya fermîye wedarna. Labelê, eke ma ewro bi çimanê hîşyarî qaytê komelê Amerîka û dinya kenê, ma vînenê ke sîyê 'Qanunê Koleyanê Remayeyan' bi temamî nêbîyo vîndî. Zihniyetê ke 1850 de sîyayî sey mal vînayêne û înan ra heqê weşîya azade girewtêne, ewro xo bi formê bînî nîşan dano. Şîdetê polîsan o ke vera sîyayan yeno kerdene, cîyakarîya mîyanê sîstemê edaletî de û nîjadperestîya sîstematîke zey dewamê nê wextan asenê.
Famkerdişê nijadperestîye zaf avzel o
Ewro bînayê heqanê medenîyan qewîn asenê, labelê nêheqîya vera şarê afrîkayijan motîfê xo bedilnayo. Hereketê zey "Black Lives Matter" (Ganiyê Sîyayan Qîymetdar ê) nîşan dano ke têkoşînê heqanê sîyayan nêqedîyayo. Ewro qanunê koletîye çin ê, labelê zincîrê nêasayeyî yê ekonomîk û sosyalî xeylê merdiman anê halê koleyî. Qanunê 1850î tarîx de mendo, la hişmendîya ke o qanun nuşto hema zî payra ya. Coka, vîrardişê 18ê Êlule seba famkerdişê nîjadperestîya ewroyîye muhîm o. Azadîya raşte, tenya pelanê qanunan de nê, ganî zerrîya komelî de bêra caardene.
