Aşma Êlule de Kurdîstanî de demê hengurî
Aşma êlule, herêma Kurdîstanî de tena aşmêka payîzî nîya; eynî wext de aşma bereket, kede û arêdayîşê hengurî ya. Tarîx ra heta ewro hengur, hem seba weşîya merdiman hem zî mîyanê cuye û kulturê şarê herême de cayêkê zaf muhîm û taybet gêno.
Herêma Kurdîstanî û erdnîgarîya Mezopotamya de tarîxê resnayîşê hengurî û rezvanîye zaf kehan o. Na herême, wayîrê yew kulturê zîretîyo ke bi hezarana serrî yo bêbiriş dewam keno. Aşma êlule ke ameye, dewan û qezayan de, rezan de yew têwgero pîl dest pêkeno. Şarê herême seba xebata rezan bi kêfweşî şino deşt û koyan. Kede û xebata ke bi aşman, bi germîya hamnanî ameya dayîş, na aşme de yena arêdayîş. Rezvanî, Kurdîstan de tena yew karê weşênayîşê mîweyan nîyo; eynî wext de yew mîrasê kulturî yo ke pî û kalikan ra mendo. Hema hema her keye wayîrê yew rezî yo û nê rezî nasnameyê ê keyeyî zî mojenê ra.
Ehemîyetê ekonomîk û keda zimistanî
Hengur, seba şarê herême tena yew mîweyêko şîrîn nîyo. O, eynî wext de çimeyê debar û cuye yo. Aşma êlule de ke hengurî yenê çinayîş, tayê înan zey mîweyê tezeyî yenê werdene û bazar de yenê rotene. Labelê qismêkê tewr pîlî yê henguran seba hazirîya zimistanî yenê xebitnayîş. Cînî û camêrdî, şarê ma yê karkerî, ava hengurî ra rib, mot, doşab (pekmez), basîq (pestîl), benî (cewzê bi doşab) û sîr keno. Nê berhemî, şewanê zimistanê serdî de hîm zey çimeyê enerjî hîm zî zey werdêko taybet serê sifreyan de cayê xo gênê. Doşab, bi taybetî nêweşîyanê zivistanî rê, zekem û serdgirotişî rê zaf baş o. Merdimî nê berheman nêtena seba werdişê xo viraşenê, eynî wext de kenê diyarî û danê dost û merdimanê xo zî.
Fêdeyê hengurî û weşîya merdiman
Tarîxê tibî de hengurî ra hezarana serrî yo vato ke 'dermanê canî' yo. Zereyê hengurî de vîtamîn, mîneral û awka zaf biqîmetî estê. Taybetî seba weşîya qelb û damaran zaf bifêde yo. Awa hengurî gonîya insanan keno weş û xurt, goşt û esteyan xurt keno û seba xebitnayîşê rûvîyan zaf hewl o. Antioksîdanê ke zereyê ci de yê, hucreyanê insanan kihanbîyayîş ra pawenê, qanser û nêweşîyanê xiraban ra dûrî fînenê. Reyna, çekuyê hengurî û pelê ci zî tibê herême de û tebabetê şarî de xeylê wext o yenê xebitnayîş. Pelê rezan zî seba viraştişê kermeyan yenê xebitnayîş û xeylê vîtamîn danê merdiman.
Hetê sosyalî û kulturê pîyayîye
Wextê arêdayîşê hengurî de şarê dewe û qezayan pîya xebetîyeno. No xebetîyayîşo hempar, yewbîyayîş û têhetamayîşê komelî keno xurtêr. Cînî û camêrdî, domanî û extîyarî pîya, bi lawik, kilam û deyîran rezan de kar kenê. Na xebata pîyayî, moralo pîl dana şarî û barê înan keno sivik. Wexto ke doşab yeno kelnayîş, dormeyê adirî de şanikî yenê vatene, derd û kulî yenê parekerdiş. Pîya viraştiş û parbîyayîş, kulturê Kurdîstanî de ruhê pîya (îmece) bi hawayêko tewr weş mojna ra. Aşma êlule de rezan ra zêdeyêr, zereyê şarî de zî yew aştî û kêfweşî virazîyena.
Bi kilmî, aşma êlule, deşt û koyanê Kurdîstanî de aşma hengur, kede û bereketî ya. Hengur, bi tarîx, kultur, weşî û îqtîsadê xo, asayîşê mîrasê herême yo û şarê ma nê mîrasî bi serran o paweno.
