15ê Tebaxa 1984î ra heta ewro: Têkoşînê 42 serran û ravêro nika

15ê Tebaxa 1984î, tarîxê Tirkîya û sîyasetê kurdan de sey yew roja muhîme û destpêkê yew şerê çekdarî yeno qebul kerdene. A roje, qezayanê Sêrt (Dih) û Colemêrg (Şemzînan) de, bi hêrişêkê çekdarî, yew dewrê neweyî dest pêkerd. Ewro, yanî ma ke mîyanê serra 2026an de yê, ewnenê no tarîxî ra, tam 42 serrî derbaz bîyê. Nê 42 serrî, ne tenya bi şer û pêkerdiş, eynî wext de bi bedelanê pîlan, vîndîbîyayîşê hezaran merdiman, averşîyayîşê sîyasetê legalî û vurnayîşê komelî ravêrtî. 

Serrên 1990î: Vêşayîş, koçberî û destpêkê sîyasetî

Serrên 1990î, Tirkîya de û herêma kurdan de wextêkê tewr tarî û bişîdet bîyî. Dewlete, vera şerê çekdarî de stratejîyêko zaf sert bicar kerd. Bi hezaran dewî ameyî vêşnayene û veng kerdene. Milyonan merdimî welatê xo, erdê xo caverdayî û koçê şaristananê pîlan yê sey Stenbol, Îzmir, Edene û Amedî kerd. Faîlê meçhûlî, kiştişê merdiman yê bêqanûnî, zextê serê cuye bîyî perçeyêkê no wextî. La eynî wext de, nê zextan ra yew têgêrayîşê sîyasî yê sivîl û legalî zî dest pêkerd. Partîyanê sey HEP, DEP û HADEP, seba heqanê demokratîkan û nasnameyê kurdan gamê pîlî eştî. Sîyasetmedarê kurdî bîyî wekîlî û şîyî meclîs, la eynî zextan ra esîr ameyî girewtene.

1999 û vurnayîşê paradîgmayî

Serra 1999î de, Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan Kenya de bi komplo ame tepiştene. No serebût, hem seba dewleta Tirkîya hem zî seba têgêrayîşê kurdan yew xalêka peyser-şîyayîşî û vurnayîşî bî. Dima ra, agirbest ame îlankerdene û çekdarî tixuban ra teber şîyî. Nê wextî de, têgêrayîşê kurdan paradîgmayê xo vurna. Ca yê fikrê dewleta neteweyî, modelê "neteweya demokratîke" û xoserîya komelkî ame verê şarî. Şaredarîyî ameyî qezenc kerdene; ziwanê dayîke, têduştîya cinî û camêrdan û kulturî ser o xebatê muhîmî ameyî kerdene.

2013-2015: Ravêrê Aştîye û hêvîya şarî

Serra 2013î de yew ravêro newe dest pêkerd ke coka ra "Ravêrê Aştîye" yan zî "Ravêrê Çareserîye" ameyo vatene. Bi rayberîya dewlete û Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî pêvînayîşî ameyî kerdene. Nê di serran de vengê çekan birîya, cenazeyî nêameyî. Şarê Tirkîya û kurdan, seba aştîyêka domdarî bi hîvîdar bîyî. Sîyasetê legalî de HDP zaf xurt bi û serkewtişêko pîl fîna dest. La tewazunê sîyasî yê Tirkîya, şerê Sûrîye (Rojawan) û berjewendîyê sîyasî yê rojane, na aştî xera kerd. Serra 2015î de masaya aştîye ameye rijîyayene.

2015 ra Heta Ewro (2026): Qeyûmî, şer û krîz

Ravêrê aştîye ra dima, şer reyna bi giranî dest pêkerd. Nê wextî de şer kewt mîyanê şaristana (Sûr, Cizîre, Nisêbîn). Bi seyan merdimî merdî û şaristan xesarêko pîl dî, tarîx ame xera kerdene. Dewlete, sîyasetê kurdan ser o zextêko hîna pîl awan kerd. Hemserekî, wekîlî û sîyasetmedarî ameyî tepiştene. Şaredarîyanê kurdan rê "qeyûmî" ameyî tayîn kerdene, bi nê qerarî îradeyê şarî ame xesp kerdene û xebatê kulturî ameyî qedexe kerdene.

Ewro, yanî 42 serrî dima ra, cuye de hîna krîzê sîyasî, ekonomîk û komelkî bi giranî dewam kenê. Demografîya welatî vurnîyaya, feqîrîye zêdîyaya û meseleya kurdan hîna zî mase ser o pîl û bêçareser a.

Dêrsê 42 serran

Ma nê 42 serran ra çi fam kerd? Çekî, zext û qedexeyî nêeşkenê yew meseleya komelkî û tarîxî çareser bikerê. Wexto ke dewlet û sîyaseta legal dîyalog kerd, hêvîya cuye bîye pîl; wexto ke şer kerd, şaran ra canî vîndî bîyî. Ewro şarê kurdî aştî, adalet, heqê ziwanî û hûqûq wazeno. Ravêr nika, ganî nê bedelanê 42 serran ra dêrs bigêro û rîyê xo bido dîyalog û demokrasîya raşte. Çareserîya qetî, tenya bi dîyalogî, pêkerdişê têduştî û naskerdişê nasnameyan mumkîn a. Şar wazeno ke reyna hêsrê çiman nêrişîyê û aştîyêka rûmetêne bîyero welatî. Êdî roj roja çareserîye ya, no ser ganî nê qanûnî ke vejîyayî lezabez bikewê merîyetî.