30 Temuze 1937: Mektuba Seyîd Rizayî ya ke Wezîretê Karanê Teberî yê Îngîlîstanî rê erşawîyaya
30ê Temuza 1937î de, wexto ke Dêrsim de hêrişê eskerîyî û tedyîqî heta bi peyên giran bibî, Seyîd Rizayî Wezîretê Karanê Teberî yê Îngîlîstanî rê yew mektuba tarîxîye daye nuştene. Na mektuba ke bi Fransizkî ame nuştene û seba Komeleyê Milletan zî amebî hedrekerdene, waşt ke rayaumûmîya dinya Terteleyê Dêrsimî bibîno, zulm û tedyîqê serê kultur û ziwanî bido vinderdere û piştîya dîplomatîke bido şarê herême.
Tarîxê Dêrsimî de serra 1937î, bi dej, hêsir û tedyîqanê giranan ameya şindorekerdene. Hukumatê demkî, bi nameyê "harekatê eskerîyî" û "modernîzasyonî" herême ser o yew polîtîkaya serdestîye û tenkilî daye kerdene. Nê qerqeşîyan mîyan de, serekê eşîranê Dêrsimî ra Seyîd Riza, seba ke nê hêrişanê eskerîyan bido vindertene, çimê xo çarna dîplomasîyê mîyaneteweyîyî ser.
30ê Temuza 1937î de yew mektube ameye nuştene. Na mektube, bi eslê xo bi ziwanê fransizkî ameya hazirkerdene ke o wext ziwanê dîplomasîyê dunya bî. Mektube ney tenya Wezîretê Karanê Teberî yê Îngîlîstanî (Foreign Office) rê, eynî wext de Komeleyê Milletan rê zî hitab kerdêne. Muhtewayê mektube de, derdê şarê Dêrsimî, zextê ke serê ziwan, kultur û estbîyayîşê şarî de yenê kerdene, bi hawayêko eşkera ameyî ziwan.
Muhtewayê mektube de çik estbî?
Mektuba Seyîd Rizayî, bi yew lîsanêko resmî û dîplomatîk, halê Dêrsimî yê demkî teswîr kerdêne. Nuşteyê mektube de nê nuqtayê esesî ca girotêne:
Hêrişê Eskerîyî û zextê giranî: Mektube de ameyêne vatene ke Artêşa Tirkîya bi çekanê giranan, teyaran û qewetêko pîl hêrişê herême keno. Dewan yenê veşnayene, şarê sivîlî yeno surgun kerdene û canê merdiman binê tehlûke de yo.
Tedyîqê serê kultur û ziwanî: Seyîd Riza mektuba xo de ano ziwan ke hukumat wazeno nasname û kulturê şarê Dêrsimî çin biko. Ziwanê dayîke, adet û bawerîyê herême yenê qedexekerdene û binê yew polîtîkaya asîmîlasyonî de yê.
Waştîşê paştîya Mîyaneteweyîye: Mektube, hukumatê Îngîlîstanî û Komeleyê Milletan ra wazena ke nê gureyî rê mudaxele bikerê. Seyîd Riza wazeno ke yew heyeto biteref bêro Dêrsim, halê herême bi çimanê xo bivîno û seba aştîye mîyankarî biko.
Nîqaşê serê nuştoxîya mektube
Tarîxnasan mîyan de serê nuştoxîya na mektube de tayê munaqeşeyî estê. Tayê çendî vanê ke mektube bi destê Nûri Dêrsimî yan zî merdimanê Xoybûnî yê ke Sûrîye de bîyî ameya nuştene û nameyê Seyîd Rizayî ser o ameya erşawîyaye. Çunke Seyîd Riza bi xo fransizkî nêzanayêne û o wext şertê Dêrsimî de nuşte û erşawiyayîşê yew mektuba wina bi fransizka gelek zehmet bî.
Çi heyf kam ke nuşto wa binuso, mektube tam bi name û waştîşê Seyîd Rizayî û serekanê Dêrsimî ameya hazirkerdene. Na mektube, arşîvanê Îngîlîstanî de bi numareyê FO 371/20864 qeydkerde ya û ewro zî seba cigêrayoxanê tarîxê Dêrsimî yew belgeko tewr muhîm o.
Ehemmîyetê mektube yo tarîxî
Mektuba 30ê Temuze, ney tenya yew wesiqaya gere ya, a eynî wext de nîşan dana ke serekê Dêrsimî demkî de çiqas bi hişyarîya dîplomasîye têgêrayî. Înan waşt ke meseleya Dêrsimî teberê sînoranê dewlete de, meclîsê dinya de bêro qiseykerdene.
Her çiqas Îngîlîstanî o wext seba menfeatanê xo yê polîtîkan na mektube rê cewabêko pozîtîf nêda û mudaxele nêkerd zî, mektube arşîvanê tariyî de sey "vengêko biheq yê şarê Dêrsimî" mende. Ewro, hem seba tarîxê kurdan hem zî seba fehmkerdişê qerqeşîyanê serra 1937î, na mektuba Seyîd Rizayî yew çimeyo eses o ke tim û tim yeno referanskerdene.
