Planê Islahatê Şarkî: Destpêkê asîmîlasyonî û dejêko bêpeynî
24ê Êlula 1925î de bi qebulkerdişê Planê Islahatê Şarkî, sîyasetê asîmîlasyonî, surgun û qedexekerdîşê ziwanî bi tewirêko fermî dest pêkerd. No plan, tarîxê komare de seba kurdan bi mîladê dejêko xorin û hema zî no dej nêqedîyayo.
Serewedaritişê Şêx Seîdî ra dima, dewlete qerarêko gird û tarî girewt. 24ê Êlula 1925î de Heyetê Wezîran, Planê Islahatê Şarkî qebul kerd. No plan tenya yew planê îdarî nêbi; eynî wext de qerarê asîmîlasyon, qetlîamê kulturî û surgunî bi. Pê nê planî, sîyasetê dewlete yê vera kurdan bi hawayêko fermî ame bedelnayene û sîstemêko zordest ame ronayene. Qerarê ke ameyî girewtene, bi serran bîyî sebebê trajedîyêka pîle û xorine.
Bi zey yew hepisxaneyêko akerde
Mîyanê nê planî de çîyê zaf giranî estbî. Tey ra tewr girîng; qiseykerdişê kurdkî cayanê fermîyan û mîyanê şarî de bi temamî qedexe bîyî. Amanc o bi ke ziwanê dayîke bêro vîrakerdiş û şar bêziwan bimano. Nê qedexeyî ra pîya, şarê herême rê koço mecburî yanî surgun ferz ame kerdene. Bi hezaran keyeyî warê xo ra, welatê xo ra ameyî vetene û ameyî surgunkerdene bi rojawanê Tirkîya. Herême bîye wîlayetê eskerî. Bi ronayîşê "Mufetîşîyîya Pêroyî" herême bîye zey yew hepisxaneyêko akerde. Îdareyê sîvîlî wedarîya, îdareyêko eskerî û dîktatorî ame ca. Mufetîşî, wîlayetanê nê şarî de zey walîyêkê mitleqî, pê rayîrê qanunanê taybetan, bê huqûq herême îdare kerde.
Bi cezayanê giranan ameyê cezakerdene
Tarîxnas û cigêrayoxî nê planî zey destpêkê asîmîlasyonê fermîyî qebul kenê. Çimkî hetê huqûqî û sîyasî ra dewlete qerar da ke kultur, ziwan û estbîyayîşê şarê nê welatî çin bihesibno. Kesê ke nê qedexeyan rê îtîraz kerdêne, bi cezayanê giranan ameyêne cezakerdene, zîndanan de ameyêne îşkencekerdene yan zî ameyêne kiştene. Pê nê qerarî, ziwano ke bi hezaran serrî yo nê erdan de qisey beno, ame lal kerdene. Nameyê dewan, qezayan, deşt û koyan pêro ameyî tirkîkerdene. Her çîyê ke aîdê kurd û zazayan bî, înkar ameyî kerdene. Planê Islahatê Şarkî nê welatî de bi nameyê "îslahat" û averşîyayîşî raştîya xo de yew xirabîyêka pîle arde.
Dej û kul hema zî zerrîya şarî de yo
Ewro, 24ê Êlula 1925î ra nêzdîyê se serrî vîyartê, labelê o dej û o kul hema zî zerrîya şarî de yo. Asîmîlasyono ke a roje dest pêkerd, nifş bi nifş dom kerd. Bi mîlyonan domanî bê ziwanê xo yê dayîke pîl bîyî û nika ziwanê înan ameyo asta merdişî. Ziwano ke ewro mîyanê xetereyî de yo û ver bi vînbîyayîşî şono, netîceyê nê Planê Islahatê Şarkî yo. Merdimî rayîranê surgunî de bîyî telef, mezelê înan zî nêdîyayî. Şark Islahat Planî, tarîxê komare de yew birîna xorin a; birînêka wina xorin a ke hema zî gonî cê dana. Tarîx eşkera nîşan keno ke no plan, ne islahat o ne zî averşîyayîş o; no plan raştîya xo de fermanê asîmîlasyon û çinkerdene yo. Heta ke o dej nêro famkerdene û heqê nê şarî nêrê dayene, peynîya nê janî zî nêna. Trajedîya nê planî ewro zî zerrîya her kurd û şarê kurdî de dejena.
