Seba "11ê Teşrîna Verêne Roja Vilakerdoxanê Rojnameyan ê Dinya", vilakerdoxê serranê 90an û Generalo Qijkek ê Apê Musayî Zafer Tuzunî qisey kerd. Tuzunî vist vîrî ke vilakerdoxî çapemenîye de xelekaya tewr girîng a û veng da vilakerdoxan ke şertî senî benê wa bibê, heqîqetî şarî rê biresnê.
Komployo Mîyanneteweyî yê 9ê Teşrîna Verêne yo ke bi vetîşê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî yê Sûrîyeyî dest pêkerd, nê 28 serran de Rojhelato Mîyanên û Tirkîya de bîyo sebebê krîzanê xorin û şeranê biêşan. Ewro waştiş û îhtîmalê ravêrêko newe yê aştîye, seba pêro şaranê herême mifteyê rûmet, aramîye û awankerdişê sîstemêko demokratîkî yo.
Fîlozofa namdare û pawitoxa heqanê merdiman Prof. Dr. Îoanna Kuçuradî vizêr dinyaya xo bedilnaye. Felsefeyê aye yo ke rûmetê merdimîye û etîkî gêno merkeze xo, seba çareserkerdişê persa kurdan zî yew xeta têdûştîye û aştîya bêferq nîşan dabi. A bi felsefeyê xo, seba pêro şaran rayîrê edaletî roşnî kerd.
Serra 1922î de Şêx Mehmûdê Berzencî, şaristanê Silêmanîye de Qiralîya Kurdîstanî îlan kerde û xo zî sey "Qiralê Kurdîstanî" da şinasnayene. Na hedîse, tarîxê kurdan yê seserra 20inî de, seba xoserîye û sazîbîyayîşî gamêka tewr gird û muhîm a. Qiralîya Kurdîstanî, bi hukmat, artêş û weşanê xo, vîrê tarîxî de cayêkê bêsînor girewt.
Fîlozof û rexnegîro Alman-Cihû Walter Benjamîn, 26ê Êlula 1940î de faşîzmê Nazîyan ra remayêne, sînorê Îspanya de, Portbou de weşîya xo rê peynîye arde. Fikrê ey o tewr pîl no bi: "Tarîxê fermî, tarîxê xaliban o; ganî tarîx, perspektîfê bindestan ra reyna bêro wendene." No ercnayîşo xorin, analîzanê Abdullah Ocalanî yê sero tarîxê şaristanîya dewlete û averberdişê tarîxê komelî de manaya xo ya temame vîneno. Her di mutefekirî zî îfade kenê ke azadîya heqîqetî, binê tekelê tarîxê serdestan de nê, mîyanê xoverdayîşê bindestan de ya.
Aşma Êlule ya 2014î de, wexto ke çeteyanê DAIŞ’î hêrişê Kantona Kobanî kerd, bi se hezaran merdimî mecbur mendî ke warê xo biteriknê û bişirê sînorê Vakurî. No hêriş û no koço pîl, tarîxê kurdan de bîyo birîneka xorîne. Xoverdayîşê şervananê YPG û YPJ’yî rûmetê merdimeyîye xelisna, la jano ke a roje ra mendo, ewro zî zerrîya şarî de hîna taze yo.
Endamê PM’yî yê DBP’î Avukat Bunyamîn Şeker va ke Birêz Abdullah Ocalanî bi vengdayîşê xo yê tarîxî da nîşan ke hêzê ey esto ke şer bivindarno, zemînê huqûqî û sîyasî awan bikero û wina va: “Ma zanê ke; ziwan û îmkanê aştîye çiqas ke xurt bibê, cuya newîye û aştîya domdare do bêguman biba yew heqîqeto qetî. No ser înşakerdişê Neteweya Demokratîke tewr avzel a.”
Musa Anter, yan zî bi nameyê ke pêro şarê kurdî ey şinasneno "Apê Musa", tarîxê Çapemenîya Kurdan de yew çiraya ke qet nêşikîyena û nêwedarîyena. Cuyuya xo, têkoşînê xo yê bêhempayî û keda ke dayo rojnamegerîya azade, ey kerdo generalê Çapemenîya Kurdan. Têkoşînê ey ê pênusî yo ke serra 1940an ra heta 1992yî dewam kerd, ewro ra zî serkêşîye keno. Ewro mîrasê ey, Generalê ey ê qijî", bi wêrekî û qerardarîye rayirê ey ra şinê.
Zindanê Amedî de vera polîtîkayanê teslîmgirewtiş û asîmîlasyonî, 14ê Temmuza 1982yî de xoverdayîşêko tarîxî dest pêkerd. Na Rojîya Mergî ya Pîle de, dima ke Kemal Pîr, M. Hayrî Durmuş û Akîf Yilmazî canê xo feda kerd, 17ê Êlula 1982yî de kî "Estareyê Sûr" Alî Çîçek şehîd kewt. Xoverdayîşê înan tarîxê kurdan de bî sembolê rûmet û îradeyê azadîye.
Darbeya 12ê Êlule ya 1980î, tarîxê kurdan de bîya destpêkê rojanê tarîyan. Zîndanê Amedî yê Hûmara 5. de îşkenceyê ke bîyî, bîyî qezencê bîrîndarîya şarî. Labelê, vera nê zulmî xoverdayîşo ke ame mojnayîş, tarîxê sîyasetî yê kurdan de bîyo yew xeta ke qet nêna vîrkerdene.
Şoreşê Êlule yo ke 10-11ê Êlula 1961î de binê serekîya Mele Mistefa Barzanî de dest pêkerd, tarîxê Başûrê Kurdîstanî de gameka tewr muhîm a. No xoverdayîşo pîl, seba îradeyê azadîyê şarê kurdî bi yew sembol û rayîrê otonomîya 11ê Adara 1970î û statuyê ewroyî akerd. Têkoşîno ke o wext bi yew konvoyî ser o ameyo destpêkerdene, ewro wayîrê yew destkewtîyêko qanûnî û neteweyî yo
Spot: 1ê Êlule Roja Aştîye ya Dinya, seba şaranê bindestan û hêzanê demokrasî tenê rojêka teqwîmî nîya; roja qîrayîşê heqê ziwanê maye, têduştî û aştîya komelkî ya. Tirkîya de "Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî" yê ewroyî, na roje ra hêzêko pîl gêno û seba îşakerdişê asîmîlasyonî û awankerdişê hemwelatîya yewane, beno pirdêko tarîxî.
Psîkolog Murat Burtakuçin va ke seranê peyênan de emrê xebitnayîşê madeyî heta dibistanê verênî kewto û wina va: “Çeteyî ciwanan bi 'wayîrvejîyayîşo sexte' xapînenê û înan antê xo mîyan. Çareserî tenya 'nê' vatiş nîyo; ganî ma toranê psîkososyalan bironê û girêdayîşê ciwanan ê bi cuye xurtêr bikerê.”
Şewa 22ê Tebaxe ke 23ê Tebaxa 1791î ra girê dîyena, girawa Santo Domingoyî (ewro Haîtî) de merdimanê sîyayan ê ke ameybî kolekerdene, tarîx de serewedaritişê koleyan o tewr pîl û tek serkewte da destpêkerdene. No adirê azadîye, serra 1984î de bi têkoşînê şarê kurdî newe ra geş bî û ewro pêvajoya aştîye û awankerdişê Komelê Demokratîkî de bi şeklêkê bînî dewam keno. Waştişê heqî, azadîye û cuyêka bi rûmete tarîx de tim eynî yo.
Eyaletê Vîrjînya yê DYA'yî de panc xortê sîyayî, kewtî yew kitabxaneyo ke teyna xizmet dayêne sipîyan û bi wendişê kitaban çalakîyêka sîvîle viraşte. Na çalakîya ke hetê Samuel W. Tuckerî ra ameye plankerdene, tarîxê DYA'yî de zey çalakîya roniştişî (sit-in) ya tewr verêne kewte qeydan mîyan û vera qanûnanê cîyakerîya nîjadî (Qanûnê Jim Crowî) de bîye gamêka tarîxîye.
Nuştox, şaîr û resamo namdar Ferhad Pîrbal, edebiyatê kurdkî yê modernî de bi berhemanê xo yê xurtan yeno naskerdene. O, zafrengîya xo û uslubê xo yê taybetî dir, mîyanê roşnvîranê kurdan de wayîrê cayêkê muhîmî yo û tim bala wendoxan anceno xo ser.
Aştîya birûmet û demokrasîya rastqîn teyna bi qanûnanê Meclîsê paytextî nêronîyênê. Semedê çareserîyêka domdarî û bipawe, ganî şar xo bi xo îdare bikero û biba wayîrê qederê xo. No zî teyna bi ronayîşê komunan û Meclîsê taxan beno. Demokrasîya radîkal, pergalê merkezîyetperestîye çarneno ra pergalê komelpawitî û xoverdayîşê şarî.
Fermano 73. yê Şengalî, tarîxê şarê êzidîyî de yew birina xeylê xorîn a û tarîxê kurdan de zî yew qetliamo giran o. Bi hezaran merdimî ameyî qetlkerdiş, cinî û domanî zey koleyan ameyî rotiş. Semedê ci ke şarê ma reyde nê fermanî û qetliamî nêrê kerdiş, ganî waxto ke nika Tirkîya de yeno ciwiyayîş de zî, aştîye, yewbîyayîş û heqê şarê ma bibê çimeyê estbîyayîşî.
Rojnameger Mehmet Alî Çelebî va ke hêzê xorînî û dewletê îşgalkerî bi xetanê enerjî Rojhilatê Mîyanênî reyna dîzayn kenê û Kurdîstan bi xetereyêka tarîxîye rî bi rî yo û wina va: "Bi pabesteyîya ENKS-OSO-HTŞ’yî, Rojawan de vîndîkerdişan de zî bandorker bîyo. Bîyo sebeb ke kurdî Rojawan û Rojhilat de firsendanê tarîxîyan vîndî bikerê, bîyo zemîn ke kurdî bêrê girewtene mîyanê çemberêko adirîn. La Tirkîyaya ke meseleya kurdan çareser nêkerda, eke Îran ra zî dersan nêveja, Qibris, Deryayo Sipî yê Rojhilatî, Egeyî, Deryayo Sîya de eşkena bibo wayîrê rewşanê zaf tengan. Îran de do Sûrîye de tifaqê Şara û Erdoganî zehmetî de biverado. Şengal û Maxmur hedef de yê. Trump-Barrack, Sûrîye, hedefê Tirkîya de yê. Çunke wazenê denklemanê enerjî awan bikerê. PDK seba ke Şengal û Maxmurî bi dest bifino firsend pawitêne."
Menga temuze, vîrê kurdan de yew birîna xorî ya. 9ê Temmuza 1937î de xoverdayoxanê Qoçgîrî û Dêrsimî, roşnvîr û şaîr Elîşêr û embaza ey Zarîfe bi destê îxanetî ameyî qetilkerdiş. No serebûto xemgîn, tarîxê ma yê sîyasî û kulturî de yew vînîkerdişo pîl o.
Qetlîamê Sêwazî (Madimak) yê 2 Temmuza 1993yî, tenya seba şarê elewîyî nê, seba mûxalefetê komelkîyê kurdan û edebîyatê înan zî yew roja zaf tarî ya. 33 roşnvîr, nuştox, şaîr û hunermendê ke Otelê Madimakî de ameyî vêşnayîş, mîyanê înan de Hasret Gultekîn, Nesîmî Çîmen, Asim Bezîrci û Metîn Altiok zî estbîyê. Nê nameyî temsîlkarê nasnameyê kurd-elewî û qehremanê edebîyat û muzîkê çepgir-sosyalîstî bîyê.
Aştî, tenya vindertişê şerî nîyo; aştî bi xo prosesêko aktîf o ke ganî bi kuruman bêro xurtkerdene. Bingeho sazûmanîyê aştîye, bê şert û merc sîstemêko huqûqî û sîyasî wazeno ke heq û huqûqê pêro şaran, dîn û ziwanan bipawo. Kurumê ke demokratîk awan nêbîyê, nêeşkenê cewab bidê waştişanê komelî. Coka, şertê verênî yê aştîya mayende, demokratîkbîyayîşê komelî û sîstemî yo. Na xurtî zî tena bi sîstemêko merkezî nê, bi sîstemêko ademîmerkezî (decentralized) virazîyena.
Nuştox û rojnameger Ferhat Akinci va ke Konferansê perwerdeyî yo ke Amed de do bêro viraştene, seba averberdiş û statuyê kurdkî nexşerêyêka newîye amade keno û wina va: “Seba pawitişê ziwanî tenya qiseykerdiş bes nêkeno; ganî mîyanê komelî de bi tewirêkê qerardarî "hîşmendîya ziwanî" bêra awankerdene.”
Tarîxê şarê kurdî, bi xoverdayîş, qehremanîye û bedelanê giranan ameyo nuştene. Nê tarîxî de tayê kesayetî estê ke bi vîjnayîş û tewirê xo, seba heq û azadîya şarê xo, canê xo feda kerdo. Înan ra yew zî Sedîyê Telhe (Saîd) yo. Sedîyê Telhe, tarîxê ma de, bi taybetî mîyanê rêxistinanê Azadî û Xoybûnî de wayîrê cayêkê zaf girîng û taybetî yo. 15ê Hezîrane, roja dardakerdişê ey, rîpelanê tarîxî de nê tenya sey roja xemgînîye, eynî wext de sey roja xoverdayîş û rûmetî ameya qeydkerdene