Kurdîstan mîyanê çemberê adirî de yo!

Rojhilatê Mîyanênî û Ewropa, pêkewtişanê girdan û hesabanê xetanê enerjî mîyan de yew dewrêko tarîxî ra vîyarenê. Yew het ra dewleta Tirkîya pê projeyanê borîyanê enerjî û hêrişanê leşkerîyan wazena destkewteyanê kurdan çîn bikero, heto bîn ra zî cîyabîyayîşê mîyanê sîyasetê kurdan, nê plananê xiraban rê zemîn awan keno.   

Ma bi Mudurê Weşanî yê Pêroyî yê Rojnameyê Yenî Yaşamî û nuştoxê kitabê ‘Rojava: Ronesansê Rojhelatê Mîyanênî’" Mehmet Alî Çelebî reyde analîzê nê bedilîyayîşanê sîyasîyan û rolê kurdan ercnayî.

Sey rojnamegerêk, ti dînamîkanê pêkewtişan ê nika yê Ewropa û Rojhilatê Mîyanênî (Amerîka, Îran, Îsraîl, Fîlîstîn, Lubnan, Yemen, Rûsya, Ukrayna) û xerîteya sîyasî ya ke bedilîyena, senî wanenê? Mudaxeleyê aktoranê xorînî yê herême, raştîya warî kamcîn hetî ra bedilnenê?

Serekê Rûsyaye, Putîn wexto ke 24ê Sibata 2022 de vera Ukrayna de şer da dest pêkerdene, xetaya hesabêkî kerde. Ey hesab kerdbi ke Rûsyaya bi nifusê 143 mîlyonî do paytextê Ukraynaya bi nifusê 39 mîlyonî Kîevî, verê ke aşma Adare dest pêbikero heta 28ê ci 4-5 rojan de bifîno. La şer nê rojî 4 serrî yo ke dewam keno. Rî bi rîyê raştîyêka cîya ya warî mend. Serre 2026 de Ukrayna ra vera sûka sîmgeya turîzm û ekonomîyî St. Petersburgî, paytext Moskova û sûkanê zereyî rê hêrişî zêdîyayî. Na rî ra Kremlînî îxracatê tayê berhemanê sotemenîye qedexe kerd. Ukrayna rê zî bi fuzeyan hêrişê giranî zêdîyayî, xirabîyêka cîddî peyda bîye. Rûsya, vîndîbîyayîşan teberî rê binimno zî, êyê ke zereyê Rûsya de yê qerebalixîya goristanan, goranê tazeyan vînenê. No do perskerdişî bizêdno.

Maddeyo 2yîn yê Zîrveya Enqere ya NATO’yî yo ke 7-8ê Temuze de ame kerdene verba Rûsya de hemkarî, maddeyo 4în Ukrayna rê paştdayîş, maddeyo 5în Îranî ser o zext bî. Maddeyo 4în de Ukrayna rê sozê 70 mîlyar Euro teçhîzatê leşkerî, ardim û perwerdeyî ameyêne dayene. Zîrve de Tirkîya, vera serbestverdayîşê destanê xo yê meseleya kurdan û muxalefetê zereyî de, soz da ke do paştdayîşê ci yê vera Ukrayna dewam bikero. Wina aseno ke do yew dewrêko wina bêro cîwîyayene ke tede Rûsya Ukrayna de hîna zî asê bimano. Ukrayna, S400, NATO û bi nê semedanê bînan, vengê lingan ê krîzan yê mîyanê Rûsya û Tirkîya yenê eşnawitene. Fînak, 'Dosyaya Tirkîya-DAIŞ’î' ya ke Rûsya Nîsana 2016î de pêşkêşê Konseyê Asayîşî yê Miletê Yewbîyayeyî kerdbî û dima wexto ke Enqere ra tawîzî girewtî eştbî rafe, eşkena reyna bêra rojeve. Deryayo Sîya de hêrişê vera keştîyanê Tirkîya eşkenê bêrê zêdekerdene. Babeta Qerebax û Korîdorê Zengezurî de eşkeno ser bivindero.

Ez wina texmîn kena ke xeta Deryayo Sîya-Kafkasya, Deryayo Sipî, Okyanûsê Hîntî û Basra de xerîteyî do bibedilîyê. Welatanê zey Erebîstanê Siûdî, Iraq, Sûrîye, Yemen, Somalî, Sudan, Lîbya û Lubnanî de xerîteyî do bibedilîyê. Ez çîyêko bîn zî vaja ke do Tirkîya û Îranî serê sitirî de bido vindartene û zengilanê alarmî bido cinitene. Îsraîlî, meseleya Mavî Marmara ya 2010î ra dima Tirkîya sey tehdît name kerde. Somalî de, Lîbya û Sûrîye de estbîyayîşê Artêşa Tirkîya (TSK) sey dorpêçkerdişêk vîneno. Û seba çaryeko diyin yê seserra 21îne zî sey hêzê dengeyî, "Kurdîstano Xoser" girewto stratejîyanê xo mîyan. Seba hewldayîşê awankerdişê denkleme ya Tirkîya, Sûrîye, Erebîstanê Siûdî û Pakîstanî, Hîndîstan zî do meseleya kurdan, qeyrana Qibrisî û meseleyanê Deryayo Sipî yê Rojhilatî de vejîyo aver. Bi bandora gerdawa ekonomîk a dima şerî zî dînamîkê zereyî eşkenê rejîmê Îranî bikişê rîjyayîşêko bêpawite. Coka Îran zî nêeşkeno unîter bimano. Dewletê neteweyî eke şaranê bînan têduştîye qebul bikerê, ê do bieşkerê estbîyayîşê xo bidê domnayene.

Tirkîya, vera Ravêrê Aştî û Komelê Demokratîkî de qereqolê leşkerî yê ke Başûrê Kurdîstanî de benê domdare, çira nêkena veng? No estbîyayîşê leşkerî, sîstemê demografîk yê herême, cuyayîşê şarê sîvîlî û hêzanê herêmîyan senî bandor keno?

Enteresan nîyo, Tirkîya wazena ke Îsraîl Xeze, Lubnan û Sûrîye ra vejîyo û nê hetî ra bang kena. Konseyê Asayîşî yê Miletê Yewbîyayeyî zî, seba ke Qibris ra leşkeranê xo bikişo qerarî vetê. Dînamîkê çepgirî yê Qibrisî zî wazenê ke vejîyo. Reyna yeno waştene ke Tirkîya Iraq ra, Sûrîye ra û Lîbya ra leşkeranê xo bikişo. Çi hikmet o ke heqo ke Îsraîlî rê nêvînena, xo rê heq vînena. Xora Parlamentoyê Iraqî 4ê Teşrîna Verêne 2016î de vatbî “Tirkîya îşgalkere ya” û seba vejîyayîşê ci yew qanûn qebul kerdbî. Çi heyf ke bi destûrê PDK’î bîyo asteng ke dewijê herêmî şirê rez û baxçeyanê xo. Rewşe, Kurdîstanê Federeyî de cîyabîyayîşê mîyanê Hewlêr û Silêmanîye hîna xorin kerda. Hetê tarîxê kurdan ra trajîk o.

Dînamîkanê bingeyênan ê sîyasetê kurdan ra PDK û YNK ke nêeşkenê dorîvera yew stratejîya hemparî de bêrê yewca û na rewşa letebîyayîşî ya ke yena ciwîyayene, dengeyanê herême ser o senî bandor virazena?

Mesud Barzanî, Nêçîrvan Barzanî, Mesrur Barzanî wexto ke parlamento ra heta warê ekonomîyî, warê sîyasîyî ra heta îdareyê Pêşmergeyî her ca parsel kenê û xo sîpanê AKP-MHP’yî, nê bandorêko zafhetîyî veto werte. Yewîya neteweyî ya kurdan rê asteng bîyo. Ekolojîye, kalîteyê weşîye bandor kerdo. Bîyo bende ke dînamîkê Rojhilatî hemleyanê pîlan aver biberê. Bi pabesteyîya ENKS-OSO-HTŞ’yî, Rojawan de vîndîkerdişan de zî bandorker bîyo. Bîyo sebeb ke kurdî Rojawan û Rojhilat de firsendanê tarîxîyan vîndî bikerê, bîyo zemîn ke kurdî bêrê girewtene mîyanê çemberêko adirîn. Wexto ke cîyabîyayîş bî hîna zêde Îranî; çend reyî kampê partîyanê Rojhilatî yê Silêmanîye û Hewlêrî da bombayan ver û Pêşmergeyî qetil kerdî, Hewayîgehê Hewlêrî da bombayan ver, la reyna zî bertêk hemverê ci nêame mojnayene. Teşrîna Verêne 2022 ra nata Kurdîstanê Federeyî de nêawankerdişê hukmatî û yew nêkerdişê Pêşmergeyan ra sedemanê bingeyênan ra yew zî pabestîya mîyanê TSK-MÎT-ITC û PDK’yî ya û nêantişê leşkeran ra yo ke Iraq ra nêancîyayî. Sinorê Rojawanî de xendexan kenayîş, berê Sêmalka zêde-zêde padayene, seba îşgalkerdişê Şengalî bangkerdişê artêşa Iraqî, Temuza 2026î de mîyanê YNK û PDK’yî de padayîşê berê sinorî, vindertişê derbazbîyayîşê çîyanê ciwîyayîşan ê zey derman-erzaqî zî, hema zî pêşmergeyî nêresnîyayî yewbînan, huqûq de cîyabîyayîş hetê tarîxê kurdan ra trajîk ê.

Serdayîşî yê Thomas Barrack û Musteşarê MÎT’î Başûrê Kurdîstanî rê virazîyayî. Vera şaristanê Şengalî û Kampê Multecîyan ê Maxmurî dewamkerdişê vengkerdişî ser o yew konsept yeno averberdene?

Şengal û Maxmur hedef de yê. Trump-Barrack, Sûrîye, hedefê Tirkîya de yê. Çunke wazenê denklemanê enerjî awan bikerê. PDK seba ke Şengal û Maxmurî bi dest bifino firsend pawitêne. 9ê Teşrîna Verêne 2020 de antê rastarast mîyanêkomployî û seba ke artêşa Iraqî Şengalî îşgal bikero Baxdad de peymanî îmza kerdî. Heta 30ê Êlula 2026î mûhlet dîya seba çekan dest ra girewtişê Heşdî Şabîyo ke pabesteyê Îranî yo, Tirkîya seba konseptê çekan warrokerdişê pawitişê kurdanê êzidîyan YBŞ û YJŞ’yî kewte lebatî, PDK û şîrketê ke do qirkerdişê ekolojîkî bikê zî aport de pawenê.

Nêwazenê ke serê korîdorê enerjî de bandora kurdan a "teberê kontrolî de" biba. Chevronê DYA, Power Internatîonal Holdîng yê Qeterî, awanê teberî yê Sûrîye de seba gêrayîşê petrol û xazî, Şamî reyde yew peyman îmza kerd. Serekwezîrê Iraqî Alî Zeydî û wezîrê ci mîyanê 13-18ê Temuze de DYA de bîyî û petrol, teknolojî, fînans serkêşîye de, 48 peymanî, zabitê mutabaqatî ameyî îmzakerdene. Wextê zîyaretê Zeydîyî de bi refaqetê Wezîrê Enerjî yê DYA Chrîs Wrîghtî temsîlkarê Iraq û Sûrîye Peymanê Xeta Borî ya Kerkuk-Humus-Banyas-Tartusî îmza kerdî. Tirkîya wazena ke Projeyê Raya Raverşîyayîşî ke do Basra ra heta Şirnex-Xabûr, Ceyhan û Stenbol, uca ra zî do bireso Ewropa bîyaro ca. No yew proje yo ke hem xeta petrolî, hem raya hesinî, hem zî bejrayîr xo mîyan gêno. Projeyê Raya Raverşîyayîşî zî Xeta Kerkuk-Banyasî zî nezdîyê Musul-Şengalî ra derbaz benê. Xetê Boru yê Basra û Kerkukî yeno plankerdiş ke no zî do hem Ceyhan ra hem zî Baynaz rê bêro girêdayîş, uca zî no xet hetanê Ewropa şîro. Korîdoro Mîyanên de, Korîdorê Zengezurî yê ke Azerbaycan-Ermenîstan-Naxçîwan-Tirkîya gêno xo mîyan, hîna nêameyo awankerdiş zî wazenê ke kurdan bêseng bikê. 

Şirîkê koalîsyonî Bahçelîyî Hezîrana 2026î de çîyênê zey "Ma vat Zengezur la êdî ma nameyê ci raşt panê. Na xete, Korîdorê Turanî ya" vatbî.

Xeta Borî ya Kerkuk-Ceyhanî 1976 ra nata xebitîyena, xeta borî ya newîye ya ke do Kerkuk-Selahaddîn-Musul-Dihok-Ceyhanî ra derbaz bibo yena plankerdene. Xeta Borî ya Basra-Eqabe-Deryayo Sûr yena plankerdene. Xeta Borî ya Xaza Sruştî ya Qeter-Tirkîya rojev de ya. Xeta Raya Hesinî ya Stenbol-Dîlok-Şam-Hîcazî rojev de ya. Yanî xala girêkî, kerraya mihenkî cografyaya Kurdîstanî ya. Qismêko girîng yê raseranê îxracatê petrol û xaza sruştî, hetê mintiqayanê ke dînamîkê kurdan tede yê, derbaz benê. DYA, Tirkîya; wexto ke Sûrîye û Iraq de peymananê enerjî kenê, wazenê ke hêzê Rojawan, Şengalî yê ke xetê enerjîyan mîyanê ci ra yan zî nezdîyê ci ra vîyarenê, sînor bibê.

Hemleyê leşkerî û polîtîkî yê ke eksenê Şengal û Maxmurî de yenê meşnayene, eşkenê senî bide sîyasetê zereyî yê Tirkîya ro, Ravêrê Aştî û Komelê Demokratîkî yê ke Tirkîya de yeno meşnayene senî bandor bikê?

Tirkîya ravêrê çareserî, seba ke bandora Wisarê Ereban, bandora Şoreşê Rojawanî ra tersayebî kerdîbî akerd. Ravêro ke 19ê Temuza 2012î de Kobanî de dest pêkerd, tavilî dima Ravêrê Çareserî yo I. kerdîbî akerd. Ravêrê çareserî yo diyin zî bi tersê asêbîyayîşê Sûrîye û tersê "reyna beno ke bibe Rojawanêko hîna zêde", amebî akerdene. No reye xeta Îran û Rojhilatî ra ewnîyenê. Wazenê qanûnê çerçeweyêka tengî bivejî û ravêrî derg bikerê. Seba ke ravêrê Îranî do derg bibo, AKP-MHP zî do ravêrî derg biko. Seba ke kurdî bêstatu bimano, Destûrê Bingeyînî de ca nêgîro, do her raye biceribnê. Awanîya cîyabîyayîşî yê mîyanê kurdan û muxalefetê serkêşî do bido domnayene. Aseno ke wezîfedarîya qeyumî ra dima do nameyanê sey Ozgur Ozel, Ekrem Îmamogluyî eşkenê seba serekkomarîye bibê reqîb, qedexeyê sîyasetî zî bîyaro înan ser û nê warî de hewl bido weçînayîş biko. La Tirkîyaya ke meseleya kurdan çareser nêkerda, eke Îran ra zî dersan nêveja, Qibris, Deryayo Sipî yê Rojhilatî, Egeyî, Deryayo Sîya de eşkena bibo wayîrê rewşanê zaf tengan. Îran de do Sûrîye de tifaqê Şara û Erdoganî zehmetî de biverado.