Zîndanê Amedî yê Hûmara 5. hema zî vîrê kurdan de yo

(12ê Êlula 1980î) tarîxê kurdan û Tirkîya de yew tarîxo tewr tarî yo. Na roje, bi darbeya eskerî ya 12ê Êlule, serê şarê kurdî de û pêro Tirkîya de yew rejîmo faşîst û zordar ame ronayîş. Na darbe, nê tenya yew mudaxeleyê sîyasî bî, eynî wextî de sîyaset, ziwan, kultur û estbîyayîşê kurdan hedef girewt. Darbekaran waşt ke miletê kurdî kok ra wedarê. Nê semedî ra, herinda qiseykerdiş, nuştiş û wendişê kurdkî de yew qedexeyo pîl ame îlankerdene. Kuçeyan de, şaristanan de, keyeyan de qiseykerdişê bi kurdkî qedexe bî. Tarîxê sîyasetî û kulturî yê kurdan de na darbe, bîya destpêkê yew trawma û bîrîndarîya girdî. Çapemenîya kurdkî, kitabî, kovarî û xebatê kulturî pêro ameyî padayîş û çinhesibnayîş. Çîyo ke ameyêne waştene, qirkerdişêko kulturî û asîmîlasyon bî.

Nê ravêrê tarîyî de, cayêko ke bî sembolê zulm û îşkenceyî, "Zîndanê Amedî yê Hûmara 5." bî. No zîndan, bi destê rejîmê eskerî û binê îdareyê Esat Oktay Yıldıranî de, bî yew laboratuvarê îşkenceyî. Merdimî uca de tena seba fikranê xo nê, seba kurdbîyayîşê xo rastê tewr pîlê zordarî û bêwîjdanî ameyî. Îşkenceyê ke nê zîndanî de ameyî kerdene, tarîxê merdimayî de sey yew rûpelê şermî ca genê. Armancê nê zulmî o bî ke îradeyê tepişteyan bişiknê, şexsîyetê înan werte ra wedarê û înan teslîm bîgêrê. Îşkencê fîzîkî, psîkolojîk, tecawuz, pê kutikan hêrîşkerdiş û zorê îtîrafkarîye... Nê pêro perçeyê nê sîstemê qirkerdişî bîyî.

Labelê, no planê rejîmê darbe, zereyê Zîndanê Amedî de rastê yew xoverdayîşê tarîxî ame. Tepişteyanê sîyasîyan, vera nê zulmê bêsînorî, bedenê xo kerdî sîper. Çalakîyê sey rojeyê mergî û xo-veşnayîşî, nê zîndanî de bîyî cewabê xoverdayîşî. 14ê Temmuza 1982yî de destpêkerdişê Rojeyê Mergî yê Pîlî, zîndan de û teber de yew hişyarbîyayîş afernay. Tepişteyan, pê ruhê xoverdayîşî mojna ra ke; kes nêeşkeno îradeyê yew şarî û waştişê azadîya ey binê îşkenceyî de bişikno. Zîndanê Amedî yê Hûmara 5., yew het ra eke merkezê zulmî bî, heto bîn ra zî bî merkezê xoverdayîş û pawitişê rûmetê merdimayî.

Darbeya 12ê Êlule, bi taybetî qedexeyê ke serê ziwanê ma de ronayî, bî semedê astengkerdişê nuştoxîye û çapemenîya kurdkî. Wexto ke rojnameyî û kovarî ameyî padayîş, kurdan bi serran nêeşkayî bi ziwanê xo binuşê. Labelê, ruhê xoverdayîşî yê zîndanî dima bi hawayêko xurt kewt mîyanê xebatanê ziwan û edebîyatî. Gelêk şaîrî, nuştoxî û rojnamegerî waşt ke na bîrîndarîya qewmî binusê û vîrê şarî zindî bikerê. Çapemenîya kurdkî ya azade, eslê xo de verpersê nê qedexeyanê 12ê Êlule bî. 

Ewro, wexto ke ma nê rojan anê vîrê xo, ma vînenê ke Zîndanê Amedî vîrê kurdan de tena yew hepisxane nîyo. O bîyo yew bîrdarîya xoverdayîşî. Vîrê şarê kurdî de, birînê nê zîndanî hema zî taze yê, la serfirazîya xoverdayîşî zî eynî qas zindî ya. Xebatê ke ewro seba ziwanê ma yenê kerdene, na mîrasê xoverdayîşî ra hêz genê. Tarîxê ma de, derbê 12ê Êlule çiqas tarî bo zî, ruhê xoverdayîşê Zîndanê Amedî tim bîyo çiraya rojanê roşnan. Ziwanê ma, kulturê ma û sîyasetê ma, nê xoverdayîşî ser o newe ra şitil dayo. Zîndanê Hûmara 5., asîmîlasyon û înkar rê yew 'nê'yê pîl bî. No 'nê', ewro zî edebîyatê ma de û nuşteyanê ma de xo nîşan dano. Qehremanê ke nê zîndanî de xo kerdî feda, vîrê miletî de qet vîndî nêbê. Na hafiza, meşaleya têkoşînî ya.