‘Têkoşînê vera madeyî, têkoşînê vera bêhêvîbîyayîşî yo’

Travmayê komelkîyî, feqîrîye û rewşê nêdîyareyî, ciwanan kenê hedefê çeteyanê madeyî. Bi taybetî wextê pêkewtişan yan zî demanê derbazbîyayîşî de, vilayîyê ke virazîyenê, hetê şebekeyanê sûcî ra seba menfaetanê înan yenê xebitnayîş. Nê roportajî de, çira doman û ciwanî verê xo danê madeyî, çeteyî senî wayîrvejîyayîşêko sexte pêşkêşê ciwanan kenê û çira kampanyayê 'madeyî rê nê' yê klasîkî nêresenê amancê xo. Heman wextî de ma mesuldarîya komelê sîvîlî û îdareyanê mehelîyan zî ercnayî. Amancê ma tenya tespîtkerdişê problemî nîyo; reyde zî munaqeşekerdişê afernayîşê alternatîfan o ke do ciwanan bi cuye girê bido û hêvîye bido înan. 

Psîkolog Murat Burtakuçin persanê ma rê bi zerrî ra verpers da. 

Seranê peyênan de zafbîyayîşê xebitnayîşê madeyan û heta dibistanê verênî dîyayîşê emrê destpêkerdişî ser o muşahadeyê xidarî est ê. Zafêrî çira doman û ciwanî emrêko wina qijkek de kewenê nê halî û vilayîyê psîkososyalî yê ke înan anê nê halî çi yê? Keye û komel na xal de kura de problem ancenê?

Verê cû ganî ma mesele tenya pê persê "doman çira made xebitneno?" nêgêrê dest. Perso ke ganî ma bipesê no yo: "Şertê ke cuyîya domanî de madeyî wina manedar û resayîşê ci asan kenê çi yê?" Yew doman bila semed dest bi xebitnayîşê madeyî nêkeno. Peyê nê de bêtêkilîya mîyanê keyeyî, îhmalkerdiş, şîdet, feqîrîye, wendegeh ra abirîyayîş, têkilîyê hemranan, gêrayîşê nasnameyî, bêkesîyîye, hîsê bêqîmetîye, travmayî û bêhêvîbîyayîşê seba ameyoxî zey zaf faktoran eşkenê bibê. Bi taybetî cayanê ke travma û nêdîyareyîya komelkîye zêde de, kêmanîya cayanê ke domanî nêeşkenê hîsanê xo bîyarê ziwanî û xo biewle û qîmetdar hîs bikerê, bena rîskêko gird. Heta dibistanê verênî dîyayîşê emrê destpêkerdişî zî, tenya hetê girewtebîyayîşî ra nê, hetê pawitişê domanan ra zî yew alarmo gird o. Çunke nê emran de doman hema dewrê afernayîşê averşîyayîşê mezgî, averşîyayîşê şexsîyetî, xokontrolkerdişî û kapasîteya ercnayîşê rîskan de yo. Keyeyî zafê wextan wazenê domananê xo bipawê la ê bi xo zî hetê aborî, sosyale û psîkolojîke ra binê zextanê girdan de yê. Coka mesuldarîya pawitişê domanî tenya ya keyeyî nîya; ya wendegehî, îdareyanê mehelîyan, sîstemê weşîye, komelê sîvîlî û dewlete ya. Eke ma wazenê yew domanî bipawê, tenya mîyanê ey û madeyî de birnayîşê mesafeyî nêbes o; ganî ma girêdayîşê ey ê bi cuye xurtêr bikerê.

Bi taybetî demanê derbasbîyayîşî yê komelkî û polîtîkan yê zey 'prosesê çareserîye' de yan zî demanê bêserebûtan de, aseno ke çeteyê madeyan ware de hîna zaf aktîf benê û tewr zêde yew serdestîya wareyî ronanê. Vilayîyê ke nê tewir îklîmê polîtîkî afernênê, hetê çeteyan ra senî yenê xebitnayîş û ciwanî senî antê mîyanê nê toranê organîzeyan?

Prosesanê pêkewtişinan de xeripnayîşê algîyanê bawerîye yê mîyanê komelî, îxlalkerdişê sînoranê ferdî û komelkîyan eşkeno tecrubeyanê travmatîkan biaferno. Prosesanê winayîyan ê pêkewtişinan û tede bawerî çin a de, bîyayîşê endamê çeteyan eşkeno hem bi hîsê wayîrvejîyayîşî hem zî bi hîsê xopawitişî ra aver şiro. Tayê vilayîyê ke dima ra prosesê pêkewtişan virazîyenê, eşkenê bi waştişê nê çeteyan ê destfînayîşê hêzê hîna zêdeyî zêde bibê. Ma eşkenê vajê ke vilayîyê komelkî û dezgeyî, nêdîyareyîyê aborîye, bêkarîye, vîlabîyayîşê komelî û bêmecalbîyayîşê mekanîzmayanê kontrolî, hetê awanîyanê sûcanê organîzeyan ra wareyê firsendan afernênê. Çeteyî tenya made nêdanê ciwanan. Ê eşkenê pere, statu, hêz, embazîye û wayîrvejîyayîş zî bidê înan. Coka antişê ciwanan ê mîyanê nê awanîyan, tenya zey têkilîyêka aborîye ercnayîş kêmî maneno. Tîya de heman wextî de yew îhtîyaco psîkolojîk û sosyal zî esto. Eke yew ciwan xo bêqîmet, teyna, teber de mende û bêameyayox hîs keno; yew awanîya ke ci rê vana: "ti muhîm ê, ti ma ra yê, ti bihêz ê" eşkena ey rê bibo ancayox. Coka ganî ma têkoşînî tenya zey mudaxeleyê dima ra vejîyayîşê toranê sûcî qisey nêkerê. Ganî ma o zemîno sosyal û psîkolojîk o ke beno sebeb ciwanî muhtacê nê awanîyan bibê zî werte ra wedarê.

Wexto ke made wina kewto kuçeyan, ma vînenê ke "hîsê wayîrvejîyayîşî yo sexte" yo ke çeteyî pêşkêşê ciwanan kenê û bêmecal û bêçare mendişê keyeyan ê derheqê pawitişê domananê xo de zêdîyeno. Şima na qelsîya refleksanê komelî bi çi girê danê? Zextê meheleyî yan zî tora paştdayîşê komelkîyî çira vera nê çetebîyayîşî kêmî manenê?

Ciwano ke keye de, wendegeh de, mehele de îhtîyacê ci yê heskerdişî nêameyê ca, yeno cîyakerdiş, yeno înkarkerdiş û çim ra yeno vîstiş, xo rê keweno mîyanê gêrayîşê ronayîşê girêdayîşêkê neweyî. Wexto ke nê gêrayîşê girêdayîşî yê neweyî de problemê aborî, mereq, faktoreyê derûdormeyî, xususîyetê şexsîyetî zî yenê îlawekerdiş, ciwan o girêdayîşî mîyanê madeyî û dormeyê madeyî de vîneno. Coka vatene ke wayîrvejîyayîşê ke çeteyî danê "sexte" yo, seba ma pîlan asan a. La wexto ke ma bi çimê ciwanî ra ewnîyenê ci rewş tayê cîya ya. Ciwan eşkeno xo mîyanê a grûbe de raştan zî qîmetdar, ameyo qebulkerdiş û bihêz hîs bikero. Coka tîya de ganî ma tenya vera madeyî nê, vera caardişê îhtîyacîyê wayîrvejîyayîşî zî têkoşîn bikerê. Wexto ke çeteyî organîzeyî û sîstematîk têw gêrenê, dayîşê bertekê ferdîyî yê komelî nêbes ê. Îhtîyacîya komelî zî bi mekanîzmayêka pawitişî ya organîzeye esta. Na mekanîzmaya pawitişî, ronayîşê bananê ciwanan o ke eşkeno ê ciwanî reyde têkilîye rono, goreyê qabîlîyet û zewqanê ci eşkeno xo biaferno; wareyanê spor, zanîst û hunerî, xebatanê paştdayîşê keyeyî, hemkarîya wendegeh-şaredarî-STK û mekanîzmayanê mudaxeleyê verênî wazena.

Vera madeyî wext bi wext hetê STK’yanê cîya-cîyayan ra kampanyayî yenê organîzekerdiş la wexto ke ma ewnîyenê wareyî ra ma vînenê ke nê xebatî seba çareserîya problemî kêmî manenê. Wexto ke şima bi nêzdîbîyayîşêkê psîkolojîkî erjnenê, çewtîyê bingeyînî yê kampanyayanê klasîkan ê 'madeyî rê nê' çi yê û ziwanê raştî yê ke dest bierzê dinyayê ciwanan ganî senî bibê?

Problemo tewr muhîm ê kampanyayanê klasîkan, zafê wextan nêfamkerdişê a raştîya ke girewteyan cuyayo ya. Teyna vatişê "made xirab o, nêxebitne" seba kesê girewteyî qet maneyêk îfade nêkeno. Verê cû kes zirarê madeyî zano. Dîyine ra zî; tim çekuya "madeyê tiryakî" yena xebitnayîş la pêro madeyî merdim xora nêbenê. Eksê ci tayê madeyî hişyarker î. Yanî benê sebeb ke noronî hîna aktîf bixebitîyê. Coka xebitnayîşê tabîrê "teviznayoxî" raştan zî tabîrêko zaf raşt nîyo. Perso bingeyîn o ke tîya de esto no yo: "Rixmê zanayîşê zirarê ci, yew ciwan çira dest bi xebitnayîşî keno?" Eke ma verpersê nê persî nêdê, tenya bi kampanyayanê malûmatdayîşî girewtişê netîceyanê domdarî zehmet o. Ziwano ke bi ciwanî reyde yeno awankerdiş zaf muhîm o. Yew nêzdîbîyayîşo ke bi ziwanê dariznayîşî, tersnayîşî û qiseykerdişê ra cor nîyo; bi nêzdîbîyayîşêko ke tecrubeyê ciwanî fam bikero, lazim o. Vatişê "çira to no kerd?" ra zêdêr, perskerdişê "cuyê to de çi qewimîyayêne ke ti muhtacê nê bîyî?" hîna manedar o. Çunke tenya dûrvistişê ciwanan ra madeyanê teviznayox û hişyarkeran nê, ganî dûrvistişê tenyayîye, bêhêvîbîyayîş û hîsê bêqîmetîye ra zî reyde ronayîşê girêdayîşanê xurtan bi keye û dormeyê ci lazim o.

Cayanê ke dewlete yan zî dezgeyê fermîyî kêmî manenê de, wazîfeyê senînî kewenê STK’yan û xorêxistinîya şarî ser? Seba dûrîgirewtişê ciwanan nê batax ra yan zî xelisnayîşê înan ra, sero dînamîkanê mehelîyan ra tora pawitişê psîkososyalî û prosesê rehabilîtasyonî ganî senî bîyarê meydan?

Têkoşînê vera girewtebîyayîşî tenya problemêk nîyo ke yew dezge eşkeno çareser bikero. Ganî mîyanê dezgeyanê dewlete, îdareyanê mehelîyan, awanîyanê weşîye, wendegehan, unîversîteyan, STK’yan, rêxistinanê pîşesazîye û meheleyan de yew hemkarîya xurte bêra ronayîş. Asta mehelî de yew tora pawitişê psîkososyalî eşkena bêra afernayîş. Meheleyan de wareyê rîskînî û grûbê rîskînî eşkenê bêrê dîyarkerdiş, wendegehan de mekanîzmayê rewferqkerdişî eşkenê bêrê afernayîş, xizmetê perwerdeyî û şêwirmendîye yê seba keyeyan eşkenê bêrê zêdekerdiş. Vîlakerdişê wareyanê faalîyetê sosyal, kulturî, huner û sporî yê ke domanî û ciwanî bêpere eşkenê biresê ci zî, perçeyêko muhîm ê xebata vernîgirewtişî yo. La dîyayîşê ciwanêko ke dest bi xebitnayîşê madeyî kerdo tenya zey "kesêko ke ganî bêro xelisnayîş" zî raşt nîyo. Reyna daxilkerdişê ey ê mîyanê ciwîyayîşê perwerdeyî, cuyê karî, têkilîyê sosyale û komelî, yew prosesê paştdayîşî wazeno. Tedawîyê girewtebîyayîşî tenya fekveradayîşê madeyî nîyo; paştdayîşê kesî yo seba ke reyna yew cuye birono û girêdayîşanê xurtan biaferno.

Awankerdişê komelkî yê prosesê 'çareserîye' yan zî normalbîyayîşêko îhtîmalî de, têkoşînê vera madeyî ganî senî yew zemîn de bêro ronîyayîş? Seba weşkerdişê travmayanê komelî, bi taybetî yê ciwanan û werterahewanayîşê xeripnayîşo ke çeteyan aferna yo, gamê ke ganî leze bêrê eştiş çi yê?

Ercnayîşê têkoşînê vera madeyanê teviznayox û hişyarkeran tenya zey yew meselaya ewleyîye kêmî maneno. Bêguman ganî vera sûcê organîze û tîcaretê madeyan bi hewayêko bibandor têkoşîn bêro dayîş. La nê reyde, ganî polîtîkayê psîkososyalî yê ke weşbîyayîşê komelkîye bîyarê zî heman wextî de bêrê rayraberdiş. Çunke yew komelo ke travma cuyayo de normalbîyayîş, tenya kemîbîyayîşê pêkewtişan yan zî qerqîzyayîşê polîtîke nîyo. Ganî merdimî reyna bawerî bîyarê pê, domanî û ciwanî bieşkerê ameyoxî ronê, girêdayîşê mehele û keyeyî xurtêr bibê. Coka ganî leze xizmetê paştdayîşê psîkososyalî yê seba doman, ciwan û pîlan bêrê xurtkerdiş, derfetê îstîhdam û perwerdeyî bêrê zêdekerdiş, wareyê spor, huner û kulturî bêrê vîlakerdiş, resayîşê tedawîyê girewtebîyayîşî bêro asankerdiş û xizmetê rehabilîtasyonî bêrê xurtkerdiş. Heman wextî de, ganî ma êdî dest dîyayîşê ciwanan ê tenya zey "grûba rîskî" ra bikişê. Ciwanî tenya qismêko ke ganî bêro pawitiş ê nê komelî nîyê, ê awanker û wayîrê vateyî yê nê komelî yê. Binerd de têkoşînê vera madeyî bi raştî zî tenya têkoşînê vera madeyî nîyo. Eynî wextî de têkoşînê vera feqîrîye, bênasnameyî û bêameyayoxî, îxlalê sînoran, teynayîye, travma, bêhêvîbîyayîş û vilayîyê wayîrvejîyayîşî yo zî. Eke ma ciwîyayîşê ciwanan de seba hêvîye, têkilîye, afernayîş û wayîrvejîyayîşî alternatîfanê xurtan bîyarê meydan, ma eşkenê wareyê wayîrvejîyayîşo sexte yo ke çeteyî pêşkêş kenê zî teng bikerê. Coka ganî nêzdîbîyayîşê ma tenya "şerê vera madeyî" nêbo. Hedefo bingeyîn, ganî "piştgirîya cuye ya kişta ciwanan de, reyna ronayîşê girêdayîşî" bo.