1922: Îlankerdîşê Qiralîya Kurdîstanî

Tarîxê kurdan de seserra 20ine, serdemê xoverdayîş, têkoşîn û hewldanê xoserîye ya. Şerê Dinya yê Yewinî (I.) ra dima, cografyaya Rojhelatê Mîyanênî hetê dewletanê serdestan ra bi hawayêkê neweyî ameye dîzaynkerdene û parçekerdene. Împaratorîya Osmanîyan rijîyaye û Îngilîzan (Brîtanya) dest na herêmanê Mezopotamya ser. No ravêr de, kurdanê Başûrê Kurdîstanî zî waşt ke qederê xo bi xo tayîn bikerê û îdareyêkê xoserî yê xo ronê. Nê wextî de Şêx Mehmûdê Berzencî sey lîderêkê neteweyî vejîya werte û îdareyê şarî girewt xo dest.

Şêx Mehmûdê Berzencî, keyeyêkê dînî û tarîxî yê zaf namdarî ra ameyêne. O, hem sey lîderêkê dînî hem zî sey serdarê eşîran ameyêne qebulkerdene û şarê herême ser o tesîrê ey zaf pîl bi. Wexto ke Îngilîzan herêma Silêmanîye îşxal kerde, înan destpêk de waşt ke Şêx Mehmûdî dir têkîlîyêka rinde ronê û şarî îqna bikerê. Îngilîzan o sey hûkmdar yan zî walîyê herême tayîn kerd. Labelê Şêx Mehmûdî tenya binê emrê Îngilîzan de mendîş qebul nêkerd; armancê ey o bi ke Kurdîstanêko xoser, serbixo û yewbîyaye awan bikero. Seba nê armancî, serra 1919î de Şêx Mehmûdî vera Îngilîzan de sere wedart. Nê serewedaritişî de o bin kewt û hetê Îngilîzan ra ameyo tepiştene, dima zî surgunê Hîndîstanî bî.

Labelê, surgunbîyayîşê ey herême de aramîye nêarde. Tirkîya û eşîrên kurdan yê herême vera Îngilîzan de dest bi xoverdayîşî kerdî û tehlukeyêko pîl seba Brîtanya vejîya werte. Îngilîzî mecbûr mendî ke seba asayîşê herême û pûçkerdena polîtîkaya tirkan, serra 1922î de Şêx Mehmûdî Hîndîstan ra peyser bîyarê Silêmanîye.

Şêx Mehmûdê Berzencî ke peyser agêra Silêmanîye, nê wextî ra dima bi hawayêkê cîya û zaf qerardar têgêra. O, nêwaşt ke tenya karmend yan zî wekîlê Îngilîzan bibo. Teşrîna Peyêna serra 1922î de, o yew gamêka tarîxîye eşte û Qiralîya Kurdîstanî îlan kerde. Şaristanê Silêmanîye sey paytextê na qiralîye ameye qebulkerdene. Şêx Mehmûdî xo sey "Qiralê Kurdîstanî" yan zî "Hukmdarê Kurdîstanî" da şinasnayene. Na qiralîye, tenya yew îlanêko sembolîk nêbi; eynî wext de yew xebata sazîbîyayîşî ya bêhempa bî.

Şêx Mehmûdî yew heyetê hukmatî rona. Birayê ey Şêx Qadir sey Serekwezîr wezîfe girewt. Wezîrê perwerdeyî, wezîrê asayîşî, wezîrê aborî û yê bînî ameyî tayînkerdene. Qiralîya Kurdîstanî seba xo yew artêşa neteweyîye ya bi nameyê "Artêşa Kurdîstanî" awan kerde û yew ala xosere zî ameye dîzaynkerdene. Qerarê hukmatî û qanûnî bi ziwanê kurdkî ameyêne nuştene û perwerdeyê wendegehan bi kurdkî bî. Pûlê posteyî yê xoserî ameyî çapkerdene û sîstemê bacî ame ronayene. Heto bîn ra, rojnameyêk bi nameyê "Rojî Kurdistan" (Rojê Kurdîstanî) dest bi weşan kerd. No rojname, vengê fermî yê Qiralîya Kurdîstanî bi û polîtîkayanê neteweyîyan bi şarî resnayêne. No, tarîxê kurdan de yew tecrubeyo zaf pîl yê dewletbîyayîşî û netewesazîyî bi.

Labelê na qiralîya xosere zaf derg nêramite. Îngilîzan, xoserîya kurdan û bihêzbîyayîşê Şêx Mehmûdî ebe xo rê tehluke dîyî. Babetê petrolê Kerkûkî û sînoranê Iraqê neweyî de, amancê Îngilîzan o bi ke pêro herême bivisnê binê kontrolê xo û dewleta Iraqî bêsar awan bikerê. Coka, serra 1923 û 1924î de Îngilîzan bi teyareyanê şerî yê RAF (Royal Air Force - Artêşa Hewayî ya Qiralîye) paytext Silêmanîye û baregehê hukmatê kurdan dayî bombayan ver. Pê nê hêrişanê giran, şaristan bî xirabe û şar mecbûr mend ke warê xo biterikno. Şêx Mehmûd û şervanê ey mecbûr mendî ke koyan de xoverdayîşê xo bidomnê. Qiralîya Kurdîstanî bi nê hawayî heta serra 1924î bi zor û zehmet dewam kerd û dima ra bi zorê çekan ameye rijnayene. Şêx Mehmûd heta serra 1930î koyan de têkoşîn kerd û vera hêzanê Îngilîz-Iraqî de şer kerd, la dima mecbûrî peymana aşîtîye kerde û surgunê na rey zî ame kerdene.

Peynîye de, Qiralîya Kurdîstanî ya 1922î, rîyê şert û mercanê mîyanneteweyîyan û bombardimanê Îngilîzan ra raştîya temenêkê dergî nêameye, la tarîxê neteweyî yê kurdan de bîye yew sembolo bêmergî. Îlankerdîşê na qiralîye û îdareyê Şêx Mehmûdê Berzencî, xeyalê xoserîye û hewldanê sazîbîyayîşî yê kurdan mojna heme dinya. Heta nê wextî zî Şêx Mehmûdê Berzencî (Peywendar bi nameyê Şêxê Nêmerg), xoverdayîş û waştişê azadîye yê şarê kurdî de cayêkê zaf erjîyaye û rûmetin gêno. Ewro şaristanê Silêmanîye, bi nê mîrasê xo yê tarîxî serberz o û sey "Paytextê Rewşenbîrî" yê kurdan nasbîyaye yo, ke koka na yewe zî resena wextê Qiralîya Kurdîstanî.