Ziwanê maye û perwerdeyo azad

Perwerdeyo bi ziwanê maye qabê amiyayê civakan zaf muhîm o. Civako ke bi ziwanê maye gedeyanê (tûtanê) xo perwerde nêkero nêeşkeno estbîyayîşê xo bipawo. Qabê serkewtiş, moral û motîvasyonê gedeyan perwerdeyo bi ziwanê maye bi qasê şitê maye muhîm o. La mixabin se seriyo gedeyê (tûtê) kurdan ser o perwerdeyo bi zimanê tirkî yeno ferzkerdiş. Se serrî yo dibistan (mektepê) tirkan fina areyî tûtanê kurdan tanenê, se serrî yo her manga êlule de tûtê kurdan bi ziwanê maya xo nê bi ziwanê ko bîyanî, bi ziwanê serdestan dest bi perwerdeyî kenê. 

No beno sedemê travma. Cîhano ke bi ziwanê mayê xo awan kerdo û şinasno dibistane de ricyeno. Loma tûtê kurdan wexto ke dest bi dibistanan kenê heme travma derbas kenê. Qabê ke bi ziwanê maya xo perwerde nêvînenê sernêkunê, no zî beno sedemê bê moralî û têkşîyayîşê tûtanê kurdan. wendiş ra serdin benê, nêwazenê biwanê. Dibistanan ra ramenê benê karkerê ercanî, anzî benê hedefê çeteyan û karê nebaşan.

Bîyaniybîyena bingeyî û travmaya verêne

Tût, dunya û dorfelekê xo bi ziwanê ke maye û pî yê xo ra mûso nas keno. Ziwanê maye teyna amrazê qeseykerdenî nîyo, o sembolê emnîyet, hezkerdiş û awankerdişê mefkûraya xobîyene yo. Dema ke tûtê kurdan şinê dibistanan û bi ziwanêkê bîyanî (ziwanê serdestan/mêstengiran) raşta perwerdeyî yenê, prosesêko psîkolojîk û zîhnî yo zehf xorîn dest peno. Travmaya ziwanî û bîyaniybîyene xo û şarê xo dest pê kena. 

Ziwan, teyna amrazêkê fehmkerdena rojane nîyo, xobîyena civakî, mefkûraye, nasname û tecrûbeya hezaran seran a ke bi hemserrî ameya kinayene û ameya ewro ye. Ziwanê maye, şitê azadîya zîhnî û merdimîya tûtan o.

No durum teyna mûsnayişê ziwanêko neweyî nîyo, o şikitena psîkolojîya tûtî, ricyayişê bawerîya xobîyene û binkerdena şixulnayenê mefkûraye ya. Goreyê felsefeya Rayber Abdullah Ocalanî, no tecrûbe parçeyêkê bingeyî yê pênasa "Qirkerdena Çandî û Zîhnî" yo ke ser şarê kurdî ameyo ferzkerdene. Perwerdeyê ziwanê maye teyna heqêkê îdarî û qanûnî nîyo, o esasê cuyî û gamyariya şarî yo, ronayîya civaka azade û xoser o. Civakê ke domananê xo bi ziwanê înan ê maye perwerde nêkenê, nêşenê estbîyena xo bi pawê û vernîya qirkerdena çandî û zîhnî bibirnê.

Temamê Kurdistanî û taybet zî herêma vakûr de, şikitena perwerdeyê ziwanê maye, tûtan miyanê pirtiqîyena zîhnî û nasnameyî de verdaya. Her ser o manga êlule de, bi hezaran tûtê kurdan rasta rojena ziwanê serdestan û asîmîlasyonî yenê. No durum teyna meseleyeka mûsnayîşê ziwanêkê bînî nîyo, tekazîya travmayeka pîle û asîmîlasyona bingeyî ya ke estbîyena tûtan ricnena yo.

Hişmendiya ziwanî 

Dema ke tûtê kurdan dest bi dibistana dewlete kenê, reyna rasta mefkûraya ziwanê serdestan yenê. Goreyê tehlîlanê Rêzdar Abdullah Ocalanî, devlet-netewe bi rêya dibistan û ziwanê serdestî, civakan ra nasname û tarîxê înan geno û yew modelê zîhnî û asîmîlasyonî ser de înan red keno. No zî "qirkerdena çandî" ya ke bêçek û bêveng bena ye.

Tûtê ke mişte (reyna) hetanî panc-şeş seran cîhanê xo bi ziwanê maye (Kirmanckî û Kurmancî) awan kerdê, dema ke kewnê dibistanan, dunya ci rê ricyena. Cîhanê ke bi fek û vana maye ameyo şinasnayene, fekê mamosteyî û kitaban de beno cayo bîn û bîyanî. No tecrûbe beno sedemê travmayeka pîle.

Dibistanan de ser tûtanê kurdan asîmîlasyona zîhnî yeno ferzkerdiş. Ziwanê maye bine serdestîya ziwanê devlete de yeno şikitene û nêasayene. Şikitena xobîyene pêkyeno. Tût, ziwan û çanda xo binê pênasê "bêehemîyet" an zî "qadexeyî" de vêneno, no zî xobîyene û bawerîya ey birîndar keno.

Ricyena morale û têkşiyayene

Perwerdeyo bi ziwanê maye qabiliyet û xobîyena tûtan de sey şitê maye muhtac û muhîm o. Wexto ke perwerde bi ziwanê maye nêbo, tecrûbeyê dibistane beno prosesêkê tersî û asîmîlasyonî. Dibistanê ke seserrî yo serostarîyê tirkan de fina areyê tûtanê kurdan kenê, benê mekanê şikitena psîkolojîkî. Benê mekanê şikitena moral û motîvasyonî. Tût dema ke fehm nêkeno çi yeno fekê mamosteyî ra û nêşeno xo bi îfade bikerî, birîna bêçareyî kewena ey mîyan. Nêwazeno dibistane de bimano, wendiş ra dûrî keweno. Fehmnêkerdiş ruhê cey de ricyayîş virazeno û bena sedemê ey ke tût wendiş ra serdin bo, tecrûbeyê wendişî sey ceza vêneno û nêwazo şîro dibistane. No semed ra dibistanan de xo emnîyetî de nêvîneno û ramayîş dest pê kano. Domanê ke dibistane ra ramenê û psîkolojîya ey şikîyaye ya, bena hedefê pergala sermayedarîya ercane, benê karkerê ercanî an zî kewena toranê çeteyan û karê nebaşan.

Ziwanê bîyanî sey amrazê zulmî

Perwerdeyo bi ziwanê bîyanî, tûtî ser de tesîranê zehf giran ê psîkolojîkî virazeno. Dema ke tût nêşeno bi ziwanê mayê xo xo îfade bikero an zî dema ke ziwanê ey yeno qedexekerdene û binedestkerdene, nê diyardeyî vejînê miyan:

-Tût seba ke terseno şaş qesey bikero, an zî qabê ke nêro ceresnayîş xo keno bêveng. No bêvengî teyna fek-giredene nîyo, birîna îfadeyî û reftara emnîyetî ya.

-Tût, dinya xo ya ke bi ziwanê maye awan kerda, dibistane de bêfayde vêneno. No zî beno sedemê ey ke tût xo "kemî", "bêehemîyet" û "bêşiyan" bivîno.

-Dibistane seba tûtî bena mekanêkê tersî û zehmetîyî. Motîvasyonê mûsnayişî û serkewtişî çinê beno û dewam de dibistane bena ezabêkê psîkolojîkî.

Perwerdeyo azad û raya xoserî 

Sistemê Neteweya Demokratîkî û felsefeya Rêzdar Ocalanî, azadîya civakî de ziwanê maye sey astenga tewr pîle û xeta tewr bingeyî vênena. Azadîya perwerdeyî teyna heqêkê hemwelatîyî nîyo, wexto ke civak bi ziwanê xo perwerde bî estbîyana xo paweno. Civaka ke bi ziwanê xo perwerde kerd, dest bi awankerdina tarîx, çand û nasnameyê xo kena. Xoserîya zîhnî awan keno. Tûtî bi ziwanê maye rêya roşnvîrî û xobîyene de benê azad û viraştek.

Temamê herêma Kurdistanî de, seba vernîgrotena na travma û birnayena linganê asîmîlasyonî, perwerdeyê bi ziwanê maye xeteka xoser û îdeolojîk a. Pawitişê estbîyayayîşo civakî û çandî teyna bi awankerdena mekteban û sazîyanê ziwanî beno realîte.

Tûte ke bi ziwanê maye nêwendo, nêşeno bibo wahêrê zîhnîyetê azadî. Şitê maye senî bedenê domanî resneno, ziwanê maye zî nefs, zihn û mefkûraya ey wineyî resneno û paweno.

Civake ke wazena estbîyena xo bi pawê û vernîya asîmîlasyona se serran bibirno, her çi ra aver gireyê xo bi ziwanê maye girêdano. Awan kerdena sîstemê perwerdeyê bi ziwanê maye (Zazakî û Kurmancî), teyna heseba ewroyî nîyo, o erka tarîxî û felsefî ya pawitişê neteweya demokratîk û xobîyena şarî ya.

Paradigmaya Neteweya Demokratîk de perwerde

Çarçoveya felsefeya Rayber Abdullah Ocalanî û paradîgma Neteweya Demokratîk de, modelê perwerdeyê alternatîf û xoser ê bi ziwanê maye (Zazakî û Kurmancî) teyna kopyaya sîstemê devlet-netewe yê bi ziwanê kurdî nîyê. O, şoreşêka zîhnî, çandî û civakî ya ke bingeyê xo gireyê xozaye, xobîyene û demokrasî ra genno. Awan kerden û rayberîya na modela perwerdeyî ser nê prensîbanê bingeyî platforma xo virazena.

Paradigma şoreşa zîhnî û perwerdeyo azad

Sîstemê devlet-netewe dibistanan sey mekanê monolog, îtaat û asîmîlasyonî xebatneno. Dewleta serdest perwerde de teyna yew ziwan, yew tarîx û yew zîhnîyet ferz kena. Perwerdeyo alternatîf û xoser ê felsefeya Ocalanî de şikitena monopolê zîhnî esta. Perwerde nêbeno amrazê xulamtî û asîmîlasyonî, beno rêya xoserîya zîhnî û xobîyena civakî. Perwerdeyo kolektîf û xozayî esas o.  Tûtî û xortî teyna zanayîşa hişk (teorî) nêgenê, miyanê çand, cîhan û xozaya xo de bi xoreyna mûsenê. Mekanê Perwerdeyê Komûn û Akademî yê. Mekanê perwerdeyî nêbenê burokratîk, benê akademîyê civakî ke tewrê cuyê rojane yê civake benê.

Awankerdiş û rayberîya modela alternatîf

Modela perwerdeyê xoserî di waranê pratîkî de eşkena bi bingeyê komûnalî sero birê awankerdiş. Dibistana alternatîfe meqamêkê merkezî ra fermanan nêgena. Mahle û dewe de komûnê perwerdeyî vîrazênê ke miyan de mamosteyî, keyeyî (may û pî), şagirdî û dewijî estê. Qerarî heme pîya yenê girotene. Mamoste nêbeno "mêmurê dewlete", beno rayber û hevalê ronahîya civake.

Mufredat û tedeyî

Ziwanê maye sey bingeyê perwerdeyî yo. Temamê dersan (fîzîk, bîyolojî, tarîx, matematîk û edebîyat) bi Kirmanckî û Kurmancî yenê mûsnayene. Ziwan teyna dersêka 45 deqeqan nîyo, amraz û zîhnîyetê pîyaheyatî yo. Tarîxê ke devlet-netewe yeno muhefaza kerdenê yenê tehlîl kerdenê, tarîx û çanda şarê kurdî û Kurdistanî pêro bi çimê demokratîk yenê mûsnayene. Nê perwerdeyî de ekolojî û azadîya cinîyan xala binghenîn a. Dersê ekolojî (felsefeya xozaye) û Jineolojî (zanistîya cinî) benê xeta bingeyî ya mufredatî seba ke tûtî reyna nêbê hêsîrê sîstemê serdestî û kapitalîzmî.

Pergalê akademîyan

Seba ke na modela alternatîfe pratîk de birê ca û encam bigero, hewcedarî bi nê gaman esta. 

Komunal-akademîyê ziwanî: Her herême de akademîyê Zazakî û Kurmancî yenê ronayenê ke tede ferhengî, termenê zanistî û materyalê perwerdeyî yenê viraştene.

Perwerdeyê pîya yê keyeyan: Travmaya asîmîlasyonî teyna dibistane de nîya, keye de zi bi ziwanê serdestan qeseykerdena tûtan ci ra vînî bena. Mufredato alternatîf keyeyan zi tewrê prosesî keno ke ziwanê maye mîyanê dewe û banan de bibo ziwanê cuyeyî.

Mekanê azad ê perwerdeyî: Dibistanê ke binê desthilatdarîya sîstemî de nîyê, sey navendê çand û hunerî şixulînê ke tûtî tede bi huner, edebîyat û şano ziwanê xo bimûsê.

Netîce;

Modelê perwerdeyê alternatîf û xoserî yê bi ziwanê maye, teyna tepiştena kaxizêka dîplomaye nîyo, ronayena mefkûraye, pawitişê estbîyene û xobîyena civaka azade ya. Tûtê ke na modela alternatîfe de resenê, nêbenê karkerê ercanî yê sîstemî an zî timê çeteyan, benê merdimê azad, roşnvîr û xorîn ke xobîyena xo û şarê xo pawenê.

Rizgarbîyene teyna prosesêkê siyasî nîyo, verê her çîyî şoreşê zihnî û paqijkerdena zîhnî ra fekvetena zîhnîyetê serdestan a. Merdim û civaka ke ziwanê xo yê maye reyna keno merkezê mûsayîş, fikir û felsefeyî, zincîranê qirkerdişê çandî şikneno û beno afirînerê tarîxê xo.