Xerîbê ziwanê dayika xo: Şîîrê Şemsî Bellî di şîdeto hermeneutîk

Şemsî Bellî, beyntareyê serranê 1960-70 di problemanê komelkî ser o şîîrî nuştê. Nê şîîran ra tayî, derheqê kurdan û problemanê kurdan der ê. Nê şîîran, waxtê xo di yew veng zî veto û dîqet anto halê zorî yê kurdan ser. Bellî, nê şîîrê xo kitabê xo yê bi nameyê Anayasso/ Dogu Anadolu Şîîrlerî di ardê yew ca û çap kerdê. Ez Alî Haydaro Pulumurij zî nê şîîran ra yew o.

Şemsî Bellî, sey şîîranê xo yê bînan, Ez Alî Haydaro Pilomurij de zî problemanê komelkî perspektîfê Realîzma Komelkî ra erjneno. Meselaya kurdan nê serran di kewta rojevê Turkîye. Xususî wendeyê kurdan ki unîversîteyanê Turkîye di wendo êdî êdî ey quwetî xo di veynenê ki kamîya xo ya netewî rê wayereyi bikerê. Êdî êdî vengê xo berz kenê. Se ki Attîla Îlhan yew şîîrê xo di behs keno, goşê yewbînan di piç piç kenê.

Şemsî Bellî, şîîrê xo ney serran di nuşto û heqdareya ney têgeyrî sevekneno/paweno. Eke kurdî û wendeyê kurdan, wazenê seba kamîya xo yew mucadele bikerê neheq nîyê. Coka estbîyişê kurdan dekewto bindê talukeyê vindîbîyayişî. Gorebê perspektîfê Şemsî Bellî hîmê estbîyişê yew milletî ziwanê ci yo. Ziwan teyna haca qisekerdişî nîya. Ziwan hafiza ya. Hafizaya kolektîf a. Ziwan tarîx o. Ziwan, a dinyaya ki kê tede xo awan kenê û benê xo. 

Trajedîya kurdan şexsê Alî Haydarê Pilomurijî de ameya îfadekerdiş. Alî Haydar yew wendeyo kurd o. Dêrsimij o. Elewî yo. Yew maya ci esta: Gulistan… Gulistani bawereya xo bi wendişî arda. Wazena ki lacê xo Alî Haydarî bida mekteb. Ek Alî Haydar biwano. Bimuso wendiş û nûştiş. Bimusi ziwan. Bikewo çêberê/berê dewleti. Xo bixelesno. Xo feqîreyi ra bixelesno. Xo nezaneyi ra bixelesno. Xo bîyaro aver.

Hunerê Gulîstani zaf ê. Zana cuwalan bimuna. Zana pê eşqê Îmam Caferî dia bikera. Zana nîyaz bida Baba Duzginî. Zana wenîşa astori. Zana tifing biteqna. Zana darba guleyî pê ruwenî surkerdeyî dax bikera. Îmam Huseyînî zana. Seyît Rizayî zana. Zana seba lajê xo biberma. Çi çîyo ki zana, zana seba serkewtişê Alî Haydarî seferber bikera. La yew çî nêzana. Ziwan nêzana. Tirkî nêzana. 

Şaîr, ay aqilo ki ziwan û tirkî yew hesebneno û vano qey ziwan, tirkî ya û tirkî ziwan o -sey îronî- rexne keno. O/a ki tirkî bizana/o ziwan zana/o. A ya/ o yo ki tirkî nêzana/o ziwan nêzano/a. Şaîr, yewkerdişê ziwanî û tirkî raşt nêveyneno. Naye rexne keno. Coka ney ferasetî di kirdkî ziwan nêhesebîyena. Ziwan nêhesebnayiş çinhesebnayiş o. 

Peynîyi di dia û nîyazê Gulîstani qabûl benê. Alî Haydar, pê bi hinzar zor û belayan bo zî mektebo verîn waneno. Mektebo mîyanên, lîse waneno. Xo erzeno unîversîte, unîversîte qedîneno. Bene huquqnas. Ek biwazo hinî eşkeno bibo hakim û nameyê milleta tirkan ser o hukum rono. Ek biwazo eşkeno bibo avukat. Yanî hinî xo xelesnayo. 

Alî Haydar bîyo wende. Eşkeno biwano, binuso. Ziwan zano, tirkî zano. Berê dewleti ci rê abîyo. La bedelê ney qezencî, seba Alî Haydarî giran o. Alî Haydar bonderê “ziwanî” bîyo. Belkî zaf tirkan ra rindêr tirkî qalî keno. La ziwanê dayika xo xo vîr a kerdo. Ziwanê koyan xo vîr kerdo.

Waxto ki qerar dano ageyreno welatê xo heyecanê ci zaf vîş o. La senî ki reseno dewa xo, reseno keye, nakokîyê ci xo danê teber. Maya xo Gulîstani ra vano: “Nasılsın ana, iyi misin?” Gulîstana feqîri, şaş bena. Nêzana ki vaja se. Lajê xo ra çî fam nêkena. Lac,  rîyê marda xo ra ewnîyeno. Mayi, qaytê rîyê lacdê xo ra kena. Sey di xerîban yewbînan ra ewnîyenê. 

Sîyasetê înan rexne keno

Şemsî Bellî, şîîrê xo di binê ci xîz keno ki na netîca, yew tesadufi nîya. Ek Alî Haydaro wende û “ziwanzanaye” û Gulîstana ziwannêzanaya, yanî may û lac,  ziwanê yewbînan ra fam nêkenê bîlasebeb nîyo. Eksê ci, na netîceya yew sîyasetî ya. Bellî, asîmîlasyonîstan û sîyasetê înan rexne keno. Şermezar keno.

Ewro hinî Ali Haydar, hinî yew îstîsna nîyo. Alî Haydarê ma roj ra roj bîyî vîşî. Ewro lac/ keyna û mayê/ pîyê ki ziwanê yewbînan ra fam nêkenê zaf ê. Torn û dapîr/ bawkalê ki ziwanê yewbînan ra fam nêkenê bol ê. Rojo ki Şemsî Bellî şîîrê xo nûşt ra heta ewro vergê asîmalasyoni nekê xo hinîya zaf xorî goştê ziwanê ma ro berdê war. 

Qey wendeyê kurdan, ihind asan ziwanê xo tereknenê û xo erzenê pêşê ziwanê serdestan? Qey ziwanê xo ziwan nêhesbnenê û vanê: “… ziwan nêzana/o”. Tîya di yew hîşo binîn esto. Serdestan, ma no qeyde musnayê. Merdimo/a ki kurdkî bizano/a la tirkî nêzano xo sey yewdê ziwannezanî/i hesebneno. Beyntarê ziwanê ma tirkî di yew hîyerarşîyo wişk ronîyayo. 

No cayê yew darbi yo. Hîşê kurdan yew darbi werda. Yew darba girani werdo. Dirbetin o. Cayê na darbi cayê şikîyayişî û binkewtişî yo. Kurdî 1925 di şikîyayê û bin kewtê. No psîkolojî mîrasê ney binkewtişî yo.

Serdestê kolonyalîstî hem erdê welatê bindestan dekenê binê qontrolê xo. Heqê înan ê xo îdarekerdişî destê înan ra gînê. La netew dewleta tirkan, bi naye qayîl nêbîya. Gamê hinîya aver eştê ki ma eşkenî sey şîdetê hermeneutîkî name bikerê. Estbîyişê kurdan înkar kerdo. Kurdî çin hesebnayê. Asîmîlasyoni kurdan ser o ferz kerdo. Asîmîlasyoni, teyna bedelnayişê ziwanî nîyo. Asîmîlasyonîst dest heqê manakerdişê xo û cîhanî yê merdimê kolonîzekerdeyî ser nano. 

Naye çi tewir keno? Ziwanê şarê kolonîzekerdeyî bêqîmet û bêrewac keno. Prestîjê ziwanê xo heta bieşko berz keno. Tîya di ziwano bêprestîjkerde kurdkî ya. Hind bêprestîj o ki qisekerdoxê ey ziwanî, ziwanê xo ziwan ra nêhesebnenê. Ek ziwanê serdestî nêzanî xo sek ziwannezanê hîs kenê. 

Coka asîmîlasyonîstî cira vato: “Ziwanê to apeymende yo, ziwanê to modern nîyo, ti pey ziwanê xo nêresenî yew ca. Ziwanê to ziwanê feqîran o. Ziwanê to ziwanê dewijan û serdemanê verînan o. Pê bi ziwanê to felsefo nêbeno, edebîyat nêbeno…” Vato ki: “Bew! Ziwanê, mi ziwanêko averkewte yo, ziwanêko modern o, besê heme çîyan keno. Eşkeno berê dewleti akero. Eşkeno statuyê to berz bikero. Ek ti bimusî ziwanê mi ti eşkenî hal û waxtê xo biberî aver û yew loqmeyo rehet biwerî.” In qeydeyî ser, asîmîlasyon çimê merdimê kolonîzekerdeyî di sey çîyêko normal bena. Heta ma eşkenê vajê ki sey çîyêko mecburî asena. Xora zaf dolimî asîmîlasyonîst wina wirdî muneno ki bira bindest tey nêveceno. Sey Alî Haydarî Pilomurijî xo aqilîyeno ki ziwanê ci destê ci ra şîyo. Hinî nêeşkeno pey bi ziwanê xo xo îfade bikero. Nêeşkeno pê bi ziwanê xo dinya mana bikero. 

Yew netîceya tesadufi nîya. Bellî bîla sebeb asîmîlasyonîstan ra nêvano “Silam şima rê!” Înan qayzeriya xo pê bi hesabî û kitabî ronaya. Plani, plana qilêrini feselnaya. Pê qurnazeyi feselnaya. Sey yew herbê psîkolojîkî feselnaya. Sey yew pratîkê dewesnayişî û bêîradekerdişî feselnaya. Sey dewameya terteleyî surî, sey terteleyê spîyî feselnaya. Feselnaya û heme quwetê dewleti tede seferber kerdo, emelnaya. Nameyê na plani “Plana Islahkerdişê Şerqî” yo. 

Çênekê Dêrsimî

Na plani xoverodayişê Şêx Saîdî ra pey ameybî hadernayiş. La waxto ki na plani ameybî hadrekerdiş çimê otorîteyanê resmî Dêrsimî ser o bi. Îna plana şikitişê Dêrsimî kerdinê. Dêrsim çimê înan di serê surbini (çibanbaşi) bi. Peynî di bakla bindê ziwanê xo ra veti. Va “ma na surbini bin ra dera kenê erzenê.” Dera kerd zî. Ê ki kîştê kîştê. Ê ki fekê kalmeyan ra vecîyayî wareznayê, surgun kerdê. Seyek û seyekurrî zî mektebanê leylîyan di dayê destê Siddika Avaran, çerxê asîmîlasyoni fek a nayê. Pîzeyê xo bi înîn nêveşna. Keynekê Dêrsimî dayê îdarekaran ki ewro sey “Çênekê Vindîbîyayeyî yê Dêrsimî” yenê namekerdiş.

Alî Haydaro Pilomurij yew kesî ra wet, yew firrî, yew nesîlî temsîl keno. O hem Alî yo hem zî Haydar o. Nameyê ci ra beylû yo ki Elewî yo. O Pilomurij o, Dêrsimij o. Maya ci Gulistani, Îmam Huseynî rê dia kena. Îmam Caferî rê dia kena. Seyît Rizayî zî weş zana. Yanî hafizaya Dêrsimî ya ganî ya. Yew cinîya lejwan a. Zana wenîşa astoran. Zana pê ruwenî cayê darba guleyî dax bikera.  Yanî tecrubeyê ci yê lejî esto. La şikîyaya. Komelê a ameyo vilakerdiş. Yew meştrojê ci çinîko ki bida Alî Haydarê xo. A zî pê yew hêvîyi lacê xo dayo wendiş. Ek Alî Haydar xo bixelesno. Alî Haydarî wendo. La wendişê xo reyre bîyo yewna merdim. Ziwanê xo xo vîr a kerdo. Ziwanê marda xo ra fam nêkeno.

Mayi (Gulistan), şîîrê Bellî di yew sembol a. Sembola welatî ya. Sembola demeyê vîyarteyî, sembola tarîxî ya. Sembola hafiza ya. Sembola kamî ya. Ziwan bi xo ya. Xora ziwan sembolê hafizaya kolektîf o. Hafizaya Alî Haydarî ya kolektîfi dest ra şîya. 

Asîmîlasyoni yew sûcê însanetî yo.  Qetilkerdişê ziwanî qetilkerdişê hafiza yo. Qetilkerdişê yew merdimî yo. Qetilkerdişê yew milleti yo. Asîmîlasynoni, yew şîddeto hermeneutîk o. Ziwanî teyna nêbedelnena. Ramena hafizaya kokektîfi ser. Verê xo dana mana. Dana qudretê manakerdişî. Rayîrê fikirîyayişî bedelneno. Dest nana hêz û kapasîteyê manakerdişê cîhanî ser. 

Ma eşkenê çi netîca hermeneutîki halê Ali Haydarê Pilomurijî ra vecê. Teorîyê A. Gramscî yê hegemonya, hetanî yew nokta eşkeno halê Alî Haydarê Pilomurijî roşn bikero. Ek ma anegorebê teoriyê Gramscî qalî bikerê netew-dewleta moderni, teyne pê bi çuwaya zorî welatê kurdan nêkerdo kolonî û heqê xo îdarekerdişî destê kurdan ra nêveto. Naye het yew hegemonyaya kulturî zî kurdan ser o ronayi. La mesela naye ra daşt/wet a. Mîsalê Alî Hayadarê Pilomurijî di, hegemonyaya kulturî ver bi qirkerdişê kulturî di şîya. Heme rayirê cuwîyayişî, ziwanê kurdan rê gîrîyayê. Raşteraşt hafizaya kolektîfi ya kurdan bîya hedef. Têkilîyê Alî Haydarî bi hafizaya ci ra ameyê birnayiş. Lînguicide tam zî no yo.

Ek ma yewna tewir vajê Alî Haydar teyna heto ontolojîk ra nêameyo teberkerdiş. Teyna zerreyê rejîmê heqîqetî yê serdestî di şaş nêameyo manakerdiş. Heqê Alî Haydarî yê manadayişê xo û dinya destê ci ra ameyo girewtiş. Peynî di Alî Haydar bîyo yewna kes. Ne o maya xo fam keno ne zî maya ey Alî Haydarî fam kena. Tîya di belkî Teorîyê hermeneutîkî bieşko ma ra cay çîyî vajo.

Anagrebê toerîyê Gadamerî, şîrove tarîxî yo. Mîyanê şertanê tarîxî di bîyayenî, metînî, toreyî û subjeyo/a manadayoz/i raştê pê yenê. Vergeyê (çiqirni, aso, ufuk, al. Horizont) metînî û vergeyê subjeyê manadayoxî/i yewbînan di qise kenê, dîyalog ronenê û yewbînan weye kenê. No têgeyrayiş, (horizontverschmelzung) sey yew pêameyişî yo. 

Teorîyê Gadamerî zî yew çimeyo roşn defîneno halê Alî Haydarî. La ma tîya di sindorê teorîyê Gadamerî zî veynenê. Ma ney persî persenê: “La ek ney raştameyişî di wirdî polî sey pê nêbê, yew polî pê bi zorê xo vengê polê bînî vernî ra birnayo, o pa bi welatê ci kerdo kolonî, o waxf se beno.” Têgeyrayiş, ek şertanê kolonyalist di, şertanê çinhesebnayişê yew kinarî di bibo, no hal di beno tahakkum û asîmîlasyoni.  Coka ki ma kurdî, hetê metodolojîyê di Vergeyê Hîrîyini ser o xebetîyenê. Ma rê yew Hermeneutîko Kurdî lazim o ki ma bieşkê pê halê xo yê estbîyişî roşn bikerê. Alî Haydaro Pilomurij ma yê. Halê ci halê ma yo. Derdê ci derdê ma yo. Dermanê ma zî ziwanê ma der o. Dermanê ma ziwanê ma yo. Ma ziwanî di vindî kerdo, ma do ziwan di qezenc bikerê.