Têkoşînî ra ver bi çareserîya hiqûqî

Sazbîyîşê Komara Tirkî ra dima, bi xususî bi makezagonê serra 1924î, nasname û estbîyîşê şarê kurdî ame înkarkerdene. Na polîtîkaya inkarkerdişî û asîmîlasyonî bîye semedê alozî, serewedartiş û qetlîamanê giranan. Heme Rayberê serewedartiş û xoverdayîşanê kurdan ameyî darakerdene û tarîxê herême eşt zerreyê alozîyêke zaf pîle. Dimayê na serdemê înkarkerdene û bêvengîye, roja 15ê Tebaxe 1984î de yew demê newe û xoverdayîşêko sîstematîkî dest pêkerd.

Nê ravêrdena zêdetirî 42 serran de, dewlete bi heme rêbaz û mudaxaleyanê leşkerî waşt ku nê xoverdayîşî bitepisno, la tewrbîyîşê şarî û îradeya xoverdayîşî arda astêke, metodê leşkerî heme bêencam mendî. Heman wextî de Girawa Îmraliyî de xoverdayişê Rayber Ocalanî ya 27 serran û xoverdayîşê gerîla û şarî, zemînê doza heqîye kerd xurtir û vîrê miletî de nîşte ro.

Konjonktûrê newe yê herêma Rojhilatê Mîyanînî û alozîyê cîhanî dewlet sewqê ravêrêkê muzakere û dîyalogî kerd. Îmkanê muzakereyan berê çareserîya sîyasî akerd ke persgirêka kurd henî ne bi raya leşkerî, bi çarçoveyeke hiqûqî, sîyasî û meclîsî de bêro nîqaşkerdiş. Bi qebûlkerdişê mekanîzmayê qanûnî û hiqûqî yê meclîse de, qonaxeke newe ya nîqaş û çareserîye dest pêkerd.

Eno ravêrî û berê aştîyê ke ewro ameyo akerdene, berhemê têkoşîn û xoverdayîşê sîstematîk ê şarê kurdî, rayberîya sîyasî û gerîlayan o. Çareserîya na mesele ya ser maseya dîyalogî û bi çarçoveya qanûnî semedê pêro şaranê herême aştî û aramîya domdare ana û meclîs de rayêka domdarî akena.

Na çarçove de muhîmî ya çarçoveya qanûnî çi ya?

Çarçoveya hiqûqî û qanûnî semedê çareserkerdişê meseleya kurdî xalêke zaf krîtîk û stratejîk a. Sîyaset û muzakere ke bê çarçoveyêka qanûnî de xebitîyê, timî rîskê batilbîyîş û asêbîyîşî ver de manenê. Ma eşkenê muhîmîya na çarçoveya hiqûqî de çend xalan rêz bikerê.

Muzakereyî ser axa hiqûqî û meclîse de ronîyena. Na rewş muzakerekeran, sîyasetmedaran û aktorê ke hetkarî danê dewamê ravêrî, verê cezayê qanûnî û îhtîmalê sûcdarkerdene ra pawena.

Wexto ke nîqaşî bin banê Meclîsî de û bi raya qanûnan bêrê kerdene, persa kurd bin îradeya kes û hikûmetan ra vejîyena, bena îradeya heme dewlet û şarî. Na rewş semedê çareserîya domdarî û qewîn garantîyêk a.

Bê çarçoveya qanûnî heqê nasname, ziwan, çand û xorêxitinbîyayîşî mîsoger nêbenê. Qanûnîkerdişê nê heqan zemanêkê heqê merdimeyîye û hemwelatîya azad nîşan dano. Bawerîya muhatabî û civake bi niyet û çareserîya dewlet xurt bena. Çarçoveya hiqûqî şarî re no peyamî dana ku: "Soz û qerarî veng nîyê, wayîrê pênaseya hiqûqî û dewletî yê."

Sînorê têkoşîna sîyasî

Sîyaseta demokratîk ser zemînê qanûnî geş bîyena. Na rewş raya tewirbîyayîşo sîyasî, rêxistinbîyayîşo azad û nîqaşo azad a di çarçoveya qanûnî de akena û astengîyanê verê sîyaseta civakî hewa de kena. Meseleya kurdî verî zaf reyan bi xebat û nîyetanê sîyasî ame rojeve, la eke bi qanûn û destûrî de nêro nîşan kerdene û qewîn kerdene do her tim bi bedelnayişê konjonktûrî dir bibedelyo û asê bimano. Loma çarçoveya qanûnî semedê pênasekerdişê çareserîya domdarî pênaseyêka bingehîn û elzem a.

Fersend û metersî

Cerebeyê tarîxî û dînamîkê Rojhilatê Mîyanînî nîşan danê ku nê ravêrî de hem fersendê zaf pîlî (awantaj) hem zî metarsî û kêmîyên zaf pîlî (dezawantaj) zerrê xo de hewêneno. Eke ma bi çimêko realîst û analîtîk nê ravêrî bisewilnê, fersend û metersê ey nê xalan de xo nîşan danê.

Fersendê stratejîkî

Meseleya kurdî bi serran ewro cara yewine meclîs û qada hiqûqî de zêde bi fermî yena qebûlkerdene. No rewş meseleya kurdî konseptê "kategorîya ewlehîyê" veceno û keno "meseleya heq û hiqûqî". Destpêkerdiş û xurtbîyîşê dîyalogî verê merg û xirabîyê komeleyî geno. No pêro civakî rê yew nefeso azad û aramî areno.

Wexto ke çekî bêveng bibê, raya sîyaseta sivîl, partîyan, şaredarîyan û dezgehanê komeleyî zêde akena. Kurdî şenê bi metodê sîyaseta demokratîk mafê xo biwazê û bipawê. Qebûlkerdişê hiqûqî ê meclîsê Tirkîya, helwesta kurdan a di astêka herêmî de (Rojava û Başûr de zi) xurtir keno û şensê dîplomasîyê rojavayî zî zêde keno.

Metersîyî (Rîskî) eysayeyî

Qarşî dewleta Tirk kêmîya bawerîya tarîxî esta. Bi serran o reynewebîyîşê soz û peymanan (mîsal: ravêrê 2013-2015) bîye semedê krîzê bawerîye. Şar û aktorê sîyasîyan de metersîya "Gelo dewlet reyna seba qewînkerdişê desthilatdarîya xo nê xebatan keno?" est a. Polîtîkayê nîjadperest û alozîyê mîyanxoyî ya Tirkîya şenê nê ravêrî zaf bi rihetî xirab bikerê. Eke îradeyo sîyasî yo xurt çênêbo eşkenê nê ravêrî bikerê qurbanê hesabê serkewtişê weçînayîşan.

Çarçoveya 12 xalan muhîm a, la eke Makezagona Bingehîn de bedelanyîşê qewîn û şênber seba nasname, perwerdeyê bi ziwanê maykî û xoserîya herêmî nêrê kerdene, metersîya ke nê qanûnî pûç û bêkêr biverdo zaf berz a. Mudaxaleyê hêzê cîhanî yê Sûrîye, Îran û dewletên herêmî roj bi roj zêdê beno. Alozîyeka newe ya Rojhilatê Mîyanîn de şena nê avêrî serûbin bikero.

Eke reformê makezagonî tenê ser "sîyaseta rojaneyî" bêro averberdiş û bi tenê reformê qanûnî yê şenikan bimano, bi bedelnayîşê desthilatdarîye, an zi bi bedelnayîşê konjonktûrî dir do reyna bixerepyo û ageyrê serre. Loma, tewr qewîn, domdarî û roşnkerdişê heqê kurdan bicakerdişê zerrê Makezagona Bingehîn de yo.

Mesele qedîyayîşê yew ravêrî nîyo, destpêka têkoşînêko newe û dîplomatîk o. Hiqûqîbîyîşê mesele fersendêko zêde pîl o, la serkeftino peyin nîyo. Serkeftinê nê ravêrî girêdayeyê îradeya qewîn a şarî, yewbînîya sîyaseta kurdî û fişara demokratîk a ser Meclîsê ya.

Dinaya de nimûneyê çareserîyan

Dinya de zaf nimûneyî estê ke miletan û dewletan persgirêka nasname, xoserî û ziwanî badê şer û têkoşînê dergan bi raya dîyalog û reformanê makezagonî çareser kerdê. Her nimûne goreyê cografya û tarîxê xo taybet ê, la rêbazê hiqûqî û sîyasî yê ke ameyî xebitînaye nêzdê yewbînanê.

Tewr nimûneyê nêzdî û zelal ê ku şenê semedê meseleya kurdî bibê tecrûbe nê yê:

1. Îrlandaya Bakur û Brîtanya (Peymana Înîya Pîroz -1998)

Mîyanê artêşa Brîtanya û artêşa Komarî ya Îrlandayî (IRA) de nêzdîyê 30 serrî şer û alozîyeke giran estbî.

Seyîn çareser bî?

Bi mabênkarîya navneteweyî, hem tewrbîyayîşê sîyasî ê IRA (Sinn Féin) ame qebûlkerdene hem zi çekî ameyî verdayene. Meclîseke taybet semedê Îrlandaya Bakur ame ronayene. Nasname û hemwelatîya dudanî (hem Brîtanya hem Îrlanda) ame qebûlkerdene.

Xala Krîtîke: Çareserî bi tenê leşkerî nêbî, bi raya hemkarîya desthilatdarîye û reformê qanûnî pêk ameyî.

2. Îspanya û Herêma Katalonya / Baskî (Makezagona 1978î)

Dimayê dîktatorîya Franco ke heme nasname û ziwanê qewmê bînî (Katalan, Bask, Galîçya) înkar kerdîy, Îspanya kewte krîzeko pîl.

Seyîn çareser bî?

Dewlete Makezagona 1978î de pergalê "Herêmê Xoserî" qebûl kerdî. Ziwanê Katalanî û Baskî heremê înan de bîyî ziwanê fermî û perwerdeyî. Rêxistina çekdar a Baskî (ETA) peynî da xoverdayîşo çekdarî û sîyaset bî xeta esasî.

Xala Krîtîke: Desthilatdarîya merkezî adema-merkazîyetî qebûl kerd û meclîsê herêmanê vakur rê budçe da.

3. Efrîkaya Başûr (Peyvebîyîş û Peynîya Rejîmê Apartheid, 1994)

Rejîmê azadîya sipîyan (Apartheid) zilm û cîdatîyêko pîl ser şarê sîyayan kerdê. Nelson Mandela û Kongreya Neteweyî ya Afrîka (ANC) qarşî na nêheqîye desan serî xover daye.

Seyîn çareser bî?

Serokê dewlete De Klerk û Nelson Mandela ser maseya muzakereyî de ameyî pêyser. Semedê cagêrayîşanê sûcan û efûkerdişî Komîsyona Raştî û Pêhatinî ame ronayene. Makezagon de 11 ziwanî ameyî qebûlkerdene û şarê sîyayî heqê weçînayişan bi dest fîna.

Xala Krîtîke: Adaletê derbazbîyîşî û akerdişê birînanê komeleyî bi rêya wijdanî û hiqûqî ame kerdene.

4. Kanada û Meseleya Quebecî

Herêma Quebecî (ku Fransızî qisey kenê) waştê Kanada ra biqetîyo û xoser bibo.

Seyîn çareser bî?

Kanada bi raya referandum û qanûnan heqê cîyayê çandî û ziwanî da Quebecî. Îngilîzî û Fransizî bîyî di ziwanê fermî yê heme Kanada.

Xala Krîtîke: Bê şer û bê gonî, bi rayîrê sîyaseta demokratîke, referandûm û hiqûqî mesele amî kontrolkerdiş û çareserkerdiş. Nê nimûneyî nîşan danê ke semedê çareserîya pirsgirêkê winayinan di gamê muhîmî û rewa estê.

Yew; qebûlkerdişê aktor û muhataban a. Şer bi çekan ne, bi nîqaşanê sîyasî û sîyasetmedaran çareser beno.

Di; bedelnayişê makezagonî. Bêbedelnayişê destûrî (makezagonî), aştî pûç û hewa de manena.

Modelê nêzdê ma; Modelê Îspanya (Katalonya / Bask) yo.

Gorê şert û mercanê cografî, dîrokî û sîyasî yê Tirkîya û kurdan, modelêko tewr zêde nêzdî rewşa kurdan aseno Modelê Îspanya (Katalonya û Herêma Baskî) û beşêk ra zi Modelê Îrlandaya Vakûr o. Eke ma nê di modelan miqase bikerê, sedemê nêzdbîyîşî nê xalan de zelal benê:

Çirê Modelê Îspanya (Katalonya / Bask)?

Tewr zêde çarçoveya binyatî de rewşa Îspanya nêzîkî Tirkîya û meseleya kurdan a. Îspanya verî Makezagona 1978î, sey Tirkîya dewletêke zaf merkezî, unîter û neteweperwer bîye (dema dîktatorîya Franco). Înkarkerdişê ziwan û çandê Katalan û Baskan estbî.

Îspanya dewleta federatîf a klasîk (sey DYA’yî an Almanyayî) çênekerd, la modelê (Komelê Xoserî) ard rojeve. Na rewş semedê kurdan zî modelê xoserîya herêmî an zî adema-merkezîyetî re reyna munasib o. Ziwanê Katalanî û Baskî herêmanê înan de bîyî ziwanê fermî û perwerdeyî, la spanyolî zî ziwanê pêro yê dewlete mend. Eno rewş semedê ziwanê kurdî zî nimûneyêko zaf muhîm o.

Çirê Modelê Îrlandaya Vakur (Peymana Înîya Pîroz)?

Meseleya kurdî bi metod û dînamîkê têkoşînî de zî nêzdê modelê Îrlandaya Vakur o. Dînamîkê şerê mîyanê PKK û dewletî, nêzîkî şerê mîyanê IRA û Brîtanya yo. Pênaseyê çekronayişî û tewirbîyayîşê gerîlayan a di miyanê sîyaseta sivîl de û efûya qanûnî bi taybetî modelê Îrlanda ra tecrûbe gena.

Peymana Good Friday bîye semedê vîzyonê qanûnî û hiqûqî ku actorê sîyasî (Sinn Féin) ewro bîyî beşeke xurt a Meclîse.

Tewr Cidayî (Fark) û Qederê Tirkîya

Nêzdîbîyîyîşî est o, la di astengê giran zî estê ke Tirkîya nê modelan ra cîda kena. Cidayîya yewin konjonktûrê rojhilatê mîyanînî ya. Îspanya û Îrlanda zerreyê Yekîtîya Ewropa de nê reformî kerdî. La cografyaya kurdan (Sûriye, Îraq, Îran) di mîyanê alozîyeke giran a herêmî de ya.

Cîyayîya diyin a nefreta nîjadperestî û makezagonî ya. Makezagona Tirkîya de "xeta sûr" a dewleta unîter û maddetê neguherbarî astengiyanê Îspanya ra hîn girantirê.

Meseleya kurdan semedê taybetmendîya xo ya cografî û tarîxî fina sentezê na wirdî modelan a. Formulasyono tewr raşt, pergalê îdarî û ziwanî ra Modelê Îspanya, rêbazê aştîyî, hiqûqî û entegrasyona sîyasî ra zi Modelê Îrlandaya Vakur o.