Statu

Problema statuyê ziwanî, esasê xo de problema hemwelatîyêya azad û seypê ya. Cumhurîyetî, mileta tirk, mileta kurd ser ra tepîşta. Ziwanê tirkî zî sey ziwanê dewleti name kerdo. Ziwanê dayiki û ziwanê dewleti yew hesebnayo. Qedexe kerdo ki bêxeyra tirkî yewna ziwan sey ziwanê dayiki bibo ziwanê perwerdeyî. Bêxeyra tirkî ziwanê bînî nêeşkenê bibê wayerê statuyê ziwanê dayiki. Kirdkî, ziwanê dayiki yê tutanê kirdan nêhesebîyeno. Ziwanê dayiki seba gedeyanê kirdan zî tirkî ya. 

Meselaya hemwelatîyêya azad û seypêyi tam na ya. Ek ziwanê tay hemwelatijan sey ziwanê dayiki nêhesebîyo, hemwelatijêya azad û seypêyi nêvirazîna.

Kurdan seba raştkerdişê na neheqêyi se serri ra vîş mucadele kerdo. Hima zî kenê. Ewro no mucadele çarçeveya stratejîyê Entegrasyona Demokratîk de dewam keno.

Ma binê ferqê “Entegrasyona Demokratîki” çi qas xêz bikerê kêm o. Entegrasyoni; eke demokratîk nêba, anegorebê erj û prensîbanê demokratîkan nêba, rehetêyi reyra eşkena açarîya asîmîlasyoni ser. Entegrasyoni û asîmîlasyoni yew nîyê. Entegrasyona demokratîk de çew kamîya xo ra, nasnameyê xo ra nêvîyareno. Her het bi ziwanê xo, bi kulturê xo huquq de cayê xo gîno. Ferqîyetê xo sevekneno, beno xo. Asîmîlasyoni de yew pol kamîya xo ra, ziwan û kulturê xo ra vîyareno; polê bînî mîyan de helîyeno, beno yewna ten.

Çîyo ki entegrasyona demokratîki, asîmîlasyoni ra cîya bikero, şinasnayişê statuyê kirdkî yo. Kirdkî, hafizaya ma ya pîli teyna nîya. Kamîya ma teyna nîya. Kirdkî, meştroja ma ya azad a. Kirdkî hîmo awankerdox ê îradeyê ma yê neteweyî yo. Îradeyo neteweyî teyna pê bi sazîyan, pê bi rayerberêya xocayî/heremkî awan nêbeno. Naye het pê bi ziwanî awan beno. Yew şar, çi hind bieşko dinyaya xo pê bi ziwanê xo awan bikera ay hind azad beno.

Coka statuyê kirdkî yew talebo bingeyin ê kurdan o ki ci ra vîyartiş, tira apeyşîyiş mumkun nîyo. Statuyê kurdkî seba kurdan çîyo ki “nêbo nêbeno” yo. Derso vîjnaye besê pawitiş, ganîkerdiş û vervilakerdişê kirdkî nêkeno. Heta tecrubeyê dinya nawnenê ki derso vîjnaye besê banderbîyişê tutan nêkeno. Coka ma mektebo verîn ra heta unîversîte ziwanê xo di perwerde wazenê. Heta ki statuyê kirdkî yê huquqî nêbedelîyo, kirdkî nêbena ziwanê perwerdeyî.

Statuyê ziwanî pê bi talebkerdişî teyna saz nêbeno. Statu, mucadeleyê awankerdişê kamuyîbîyişê ziwanî mîyan de awan beno. Statuyî ra ver, îradeyo ziwanî yeno. Qararo ziwanî yeno. Vindertişo ziwanî yeno. Ma rê vêr verî îradeyo ziwanî lazim o. Qararo ziwanî lazim o. Vindertişo ziwanî lazim o.

Ek kê yewna tewir îfade bikerê; ganî ma zerreyê zimanê zo di vinderê. Ma zerreyê ziwanê xo de ca bidê xo, tede biseterîyê. Ma ziwanê xo keyeyê xo bizanê. Ma  keyeyê xo de ca bibê. Ney qeydeyî ser o ma ziwanê xo bikerê hîmê îradeyê neteweyî. Ma netewebîyişê xo zî zerreyê ziwanê xo de awan bikerê û biedelnê.

Yanî statu, şinasîyayişê huquqî ra vîşêr yew çî yo. Şinasîyayişo huquqî, estbîyişê fîîlî taqîb keno. Vindertişê ziwanî taqîb keno. Xora tarîx û etîmolojîyê çekuya “statu” zî ney veynayişî raşt veceno. Çekuya “statu” fransizkî ra ameya ziwanê ma. Faransizkî de “statut” manaya “qanun, qararname” de yeno gurînayiş. “Status” zî yeno manaya “hal, ca (konum), mewqî û îtîbar”î.

Fransizan, na çekuyi “status”a Latînkî ra girewta. Latinkî de manaya çekuya “status”; wazîyet, hal û mewqî yo.

Status,  kokê stare/stat (vindertiş, pay ra vindertiş) ra are dayo.

Kokê stare zî reseno “sta”ya ziwanê Proto-Hînd-Awropa ki yena manaya “vindertiş”î.

Çekûyê kirdkî zî estê ki kokê “sta” ra yenê. Star/setari; cayo ki kê tede ca benê û vindenê. Stirîn/seterîyayiş; yew ca de vindertiş. Stirandin/ seternayiş; ca dayiş yewî/i. Kurdkîya kurmanckî de stirîn, seba alawitişî zî yeno gurînayiş ki manaya ci zî heyna; marîfet de vindernayişê mîrî yo. Stran zî esta. Kê ki yew hîsî, yew bîyayişî, yew welecaxi zerreyê yew maqamê muzîqalî de edelnenê bena “stran”.

Sarmalî sewbîna çekuyê ma zî estê. La ez vana qey ney finakî mexsedê ma hasil kenê.

Se ki tarîx û etîmolojîyê çekuyi ra zî fam beno; statu, kokê vindertişî ra yeno. Kokê pay ra vindertişî ra yeno. Yanî vêr verî estbîyîş esto. Estbîyîşêko madî esto. No estbîyîş xo rê dinya de yew ca virazeno. Dinya de yew ca tepîşeno. Yew mekanê ci esto. Yew zamanê ci esto. Yew quwetê ci esto. Yew karakterê ci esto. Bi nê taybetîyanê xo sewbîna çîyan ra cîya beno. Çina yo se, beno “o”. Beno xo. Kamîya xo kifş keno. Beno wayîrê halî. Beno wayîrê wazîyetî. Qîmetê xo virazeno. Mewqîyê xo virazeno. Îtîbarê xo virazeno. Xo sey yew erj û nîrxî dano qabulkerdiş. Wina ki hinî çew nêeşkeno ey/aye çinî bihesebno.

Eyro ziwandê ma rê no hal lazim o. Hima zî serdestan teselîya xo asîmîlasyoni ra nêvista. Hima zî hêvî kenê ki kirdkî nêeşka hemverê tirkî vindera, nêeşka xo ver o bida. Asîmîle biba, vindî biba; cayê xo, keyeyê xo bida tirkî. Hima hêvî kenê ki bieşkê paşta kirdkî bişiknê. Teslîm bigîrê. Qalîkerdoxanê kirdkî tira bitirawê û kirdkî bêwayer verdê.

Çi ra na hêvîyi xo pîze de weye kenê, pîli kenê? Zaf sebebê naye estê. Yew sebebo binkeyin o yo ki ma ziwanê xo nêkenê ziwanê cuyê rojaneyî. Ma cuyê xo yê rojane de kirdkî qalî nêkenê. Ma tutandê xo di kirdkî qalî nêkenê. Domanê ma banderê kirdkî nêbenê. Sûk û bazaranê şaristananî de ma di ziwano serwer kirdkî nîya. Ma pê ziwanê xo sîyaset nêkenê. Ma pê ziwanê xo nênusenê, hinîya zafê me pê ziwanê serdestan nusenê. Îdarekarê ma yê heremkî karê xo pê ziwanê xo nêkenê. Serdeme, serdemeyê hîşê viraşteyî, serdemeyê dîjîtalîzasyonî yo. Ma hima newe newe ha kewenê na dinyaya newa. Problemê ma yê standardîzekerdişî dewam kenê.

Ganî ma statuyê ziwanê xo xo het virazê. Ma xo het prestîjê ziwanê xo berz bikerê. Statuyê resmî ra ver ganî ma ziwanê xo wareznê pay. Bikerê wayerê estbîyişêko xurt ê fîîlî. Ma ziwanê zo reydir wardê pay û linganê xo ser o vinderê. O waxt talebê ma yê statuyî hinîya pêbawer beno, hinîya tesîrdar beno. No zî pê yew rayvistişê xurtî mumkun o. Ziwan ancax pê bi rayvistişê xo pay ra maneno. Ancax pê mucadeleyî û çalakîyi şino aver.

Coka ma vanê;  HINÎ BI KURDÎ!