Sosyolojiya kurdan (II)

“Ji aliyê sosyolojîk ve, ji bo naskirina civaka kurd, divê em dengê dîrokê, zimanê gel û guhertina civakî bi hev re lêkolîn bikin.”

Rola jinan yek ji mijarên girîng ên sosyolojiya civaka kurd e. Jin di malbat, çandinî, aborî, perwerde, çand û jiyana siyasî de kar û berpirsyariyên girîng hildigirin. Lê keda wan her dem bi awayekî wekhev nehatiye dîtin an nirxandin.

Di hin avahiyên kevneşopî de, jin di mijarên perwerde, kar, zewac û beşdariya civakî de bi sînordariyan re rû bi rû dimînin. Lê di salên dawî de, bi zêdebûna perwerde û beşdariya jinan di jiyana giştî de, guhertinên girîng çêbûne. Gelek jinên kurd îro di zanîngeh, huner, çapemenî, siyaset û saziyên civakî de bi pêşengî cih digirin.

Ji bo avakirina civakeke dadperwer, tenê hebûna jinan di jiyana giştî de têrê nake. Divê jin di biryardanê de jî xwedî hêz û derfetên wekhev bin. Têkoşîna li dijî tundiya li ser jinan, li dijî zewaca bi darê zorê û li dijî cudakariya zayendî ji bo pêşketina civakê girîng e.

Ciwan beşeke girîng a civaka kurd in. Ew di navbera kevneşopî û modernbûnê de dijîn. Li aliyekî nirxên malbat û civakê hene; li aliyê din teknolojî, torên medya civakî, bajarvanî û çanda cîhanî bandorê li wan dikin.

Perwerde ji bo pêşeroja ciwanan xwedî girîngiyeke bingehîn e. Perwerde dikare derfetên kar zêde bike, hişyariya civakî bi pêş bixe û beşdariya ciwanan di civakê de bi hêz bike. Lê bêkarî û kêmbûna derfetên aborî hêviyên ciwanan lawaz dike û wan ber bi koçberiyê ve dibe.

Teknolojî û medyaya civakî ji bo ciwanên kurd qadên nû afirandine. Ew dikarin bi kurdên li deverên din re têkiliyan deynin, naverokên kurdî biafirînin û zimanê xwe hîn bibin. Lê medyaya civakî dikare agahiyên şaş, polarîzasyon û nakokiyên civakî jî zêde bike. Ji ber vê yekê, hişyariya medyayî ji bo ciwanan girîng e.

Çand hemû nirx, bawerî, huner, ziman û kevneşopiyên ku civakek diafirîne dihewîne. Di civaka kurd de muzîk, dengbêjî, govend, çîrok û destan xwedî cihên taybet in. Berî ku çanda nivîskî bi berfirehî bi pêş bikeve, gelek agahiyên dîrokî û civakî bi rêya devkî ji nifşekê derbasî nifşeke din dibûn.

Dengbêj bi stran û çîrokan evînî, şer, koçberî, mirin, qehremanî û serpêhatiyên civakê vedigotin. Ji ber vê yekê, dengbêjî tenê cureyek muzîkê nîne; ew arşîveke bîra civakî ye.

Îro sînema, televîzyon, edebiyat û medyaya dîjîtal di berhemên çandî yên kurdî de roleke mezin dilîzin. Ev amûr dikarin çanda kurdî bigihînin nifşên nû û civakên din. Lê bazarîbûna çandê dikare hin berheman ji naveroka wan a dîrokî û civakî dûr bixe. Ji ber vê yekê, divê di navbera nûbûn û parastina mîrateya çandî de hevsengiyek bê avakirin.

Di nav kurdan de bawerî û olên cuda hene. Piraniya kurdan misilman in, lê di nav wan de êzdîtî, elewîtî, xiritiyanî û baweriyên din jî hene. Ev pirrengiya dînî beşek ji dewlemendiya civaka kurd e.

Dîn di avakirina nirxên exlaqî, têkiliyên malbatî, merasîm û hevkariya civakî de rol digire. Di heman demê de, şêwaza jiyîn û şîrovekirina dînî dikare li gorî dever, çîn û nifşan biguhere. Sosyolojî rast an şaşbûna baweriyan nîqaş nake; ew bandora dînî li ser mirov û civakê vedikole.

Civaka kurd, wekî her civakeke din, ji aliyê aborî û civakî ve yekreng nîne. Di nav wê de karker, cotkar, bazirgan, karmend, xwendekar û xwediyên sermayeyê hene. Şertên jiyana van koman ji hev cuda ne.

Xizanî, bêkarî û kêmbûna gihîştina xizmetên tenduristî û perwerdeyê ji pirsgirêkên girîng in. Bi taybetî li gundan, derfetên aborî dikarin sînordar bin. Ev yek koçberiyê zêde dike û cudahiya di navbera bajar û gundan de mezintir dike.

Ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, pêdivî bi polîtîkayên civakî, veberhênana di perwerde û tenduristiyê de, piştgiriya çandinî û afirandina derfetên kar heye. Bipêşketina aborî dema ku tenê beşeke biçûk a civakê jê sûd werbigire, nikare wekî pêşketineke rastîn bê dîtin.

Modernbûn pêvajoya guhertina sazî, aborî, teknolojî û têkiliyên civakî ye. Civaka kurd jî ji vê pêvajoyê bandor bûye. Perwerdeya modern, bajarvanî, teknolojî, ragihandin û koçberî şêwaza jiyana mirovan guherandiye.

Di encama modernbûnê de, girîngiya takekesiyê zêde bûye. Mirov dixwazin bi serbestî derbarê perwerde, kar, zewac û şêwaza jiyana xwe de biryarê bidin. Lê civaka kevneşopî gelek caran girîngiyê dide biryarên malbat û koman. Ji ber vê yekê, di navbera daxwazên takekesî û bendewariyên civakî de nakokî çêdibin.

Modernbûn nayê wê wateyê ku hemû kevneşopî bên terikandin. Civak dikare hin nirxên xwe biparêze û di heman demê de bi şertên nû re xwe biguncîne. Pirsa bingehîn ew e ku kîjan kevneşopî piştgiriya hevkarî û dadmendiyê dikin û kîjan kevneşopî azadiya mirovan sînordar dikin.

Civaka kurd xwedî dîrokeke dirêj, çandeke dewlemend û avahiyeke piralî ye. Ew di nav demê de bi koçberî, bajarvanî, modernbûn, perwerde û teknolojiyê re gelek guhertin derbas kirine. Ligel van guhertinan, ziman, malbat, çand û bîra civakî hîn jî di parastina nasnameya kurdî de rolên girîng dilîzin.

Lêkolîna sosyolojîk a kurdan divê tenê li ser pirsgirêkan nesekine. Divê hêza civakî, hevkarî, afirînerî, huner, edebiyat û kapasîteya guhertinê jî bê dîtin. Civaka kurd ne civakeke sabît û yekreng e; ew ji kom, bawerî, zarava, çîn û serpêhatiyên cuda pêk tê.

Ji bo pêşerojeke baştir, parastina ziman û çandê, bipêşxistina perwerdeyê, wekheviya jin û mêran, piştgiriya ciwanan û kêmkirina newekheviya aborî ya di nav gel de girîng in. Civakeke demokratîk û dadperwer dikare hem cudahiyan biparêze hem jî ji bo hemû endamên xwe derfetên wekhev biafirîne.