Sosyolojîya kurdan (1)

“Ji aliyê sosyolojîk ve, ji bo naskirina civaka kurd, divê em dengê dîrokê, zimanê gel û guhertina civakî bi hev re lêkolîn bikin.”

Kurd yek ji gelên kevnar ên Rojhilata Navîn in. Erdnîgariya ku kurd lê dijîn bi Peymana Sykes-Picotê hat parçekirin û ew bi piranî li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê li herêmên kurdî dijîn. Ji ber sedemên siyasî, aborî û civakî, bi milyonan kurd li welatên Ewropayê û deverên din ên cîhanê jî dijîn. Her çend, kurd li nav dewlet û sînorên cuda belav bûne, wan ziman, çand, kevneşopî û hesta nasnameya hevpar heta roja îro parastiye.

Sosyolojî ew zanist e ku avahiya civakê, têkiliyên mirovan, sazî, kom û guhertinên civakî vedikole. Lêkolînên sosyolojîk dikarin alîkariya me bikin ku em civaka kurd, pirsgirêkên wê û guhertinên ku di nav demê re derbas kiriye çêtir fêm bikin. Civaka kurd dikare bi mijarên wekî malbat, eşîr, ziman, ol, perwerdehî, koçberî, bajarvanî, jin, ciwan û nasnameyê bê nirxandin.

Nasname têgiha mirov an komekê ya der barê hebûna xwe ye. Ziman, dîrok, çand, erdnîgarî, bîra civakî û serpêhatiyên hevpar di avakirina nasnameyê de rolê werdigirin. Nasnameya kurdî jî di encama van hêmanan de hatiye avakirin.

Kurd li welatên cuda û di bin şertên cuda de dijîn. Ji ber vê yekê, şêwazên jiyana wan û awayên ku nasnameya xwe tînin ziman dikarin ji hev cuda bin. Hin kes nasnameya kurdî bi zimanê kurdî ve girê didin; hin kes girîngiyê didin dîrok, erdnîgarî, muzîk û kevneşopiyan. Lê bi giştî, hesta aîdiyetê û bîra civakî di domandina nasnameya kurdî de xwedî roleke girîng in.

Nasname ne tiştekî sabît e. Ew bi şertên civakî, siyasî û aborî re diguhere. Kurdên ku li gundan dijîn, kurdên bajaran û kurdên li Ewropayê dikarin nasnameya xwe bi awayên cuda bijîn. Lê ev cudahî nayê wê wateyê ku nasname winda dibe. Berevajî, nasname dikare xwe li gorî şertên nû ji nû ve ava bike.

Ziman yek ji bingehên herî girîng ên civakê ye. Mirov bi ziman hest, raman, zanîn û serpêhatiyên xwe radigihîne nifşekê. Zimanê kurdî jî hilgirê çîrok, stran, destan, gotinên pêşiyan, edebiyat û bîra dîrokî ya kurdan e.

Kurdî xwedî çend zarava û devokan e; kurmancî, soranî, dimilî (zazakî) û goranî ji wan ên herî naskirî ne. Ev pirrengiya zimanî dewlemendiyeke çandî ye. Lê di heman demê de, ji bo perwerde, çapemenî û danûstandina navbera civakên kurd, hin zehmetiyan jî derdixe holê.

Ji aliyê sosyolojîk ve, parastina ziman tenê ne pirsgirêkeke zimannasiyê ye. Ziman bi hêz, perwerde, beşdariya civakî û mafên çandî ve girêdayî ye. Dema ku zimanek li dibistan, medya û jiyana giştî neyê bikaranîn, nifşên nû dikarin ji wî zimanî dûr bikevin. Ji ber vê yekê, perwerdeya bi zimanê zikmakî, weşangerî û bernameyên çandî di domandina kurdî de girîng in.

Malbat di civaka kurd de yek ji saziyên bingehîn e. Di demên berê de, bi taybetî li gundan, malbatên mezin û têkiliyên xizmî gelek bihêz bûn. Çend nifş dikaribûn di heman malê yan li heman deverê bijîn. Endamên malbatê di kar, aborî, zewac, parastin û çareserkirina pirsgirêkan de piştgiriya hev dikirin.

Di malbatên kevneşopî de, pîr û kal gelek caran xwedî gotin û desthilat bûn. Rêzgirtina ji mezinan re nirxeke girîng bû. Lê bi bajarvanî, perwerde, teknolojî û guhertina şertên aborî re, avahiya malbatê jî diguhere. Îro, li gelek bajaran malbatên biçûk zêdetir bûne. Ciwan dixwazin di mijarên wekî perwerde, kar, zewac û cihê jiyanê de bi serbestî biryarê bidin.

Ev guhertin carinan nakokiyên navbera nifşan derdixe holê. Nifşa kevn dixwaze hin kevneşopiyan biparêze, lê nifşa nû daxwaza azadî û şêwazeke cuda ya jiyanê dike. Sosyolojî hewl dide sedem û encamên van nakokiyan fêm bike.

Eşîr di dîroka civaka kurd de xwedî roleke girîng bûye. Bi taybetî li deverên ku saziyên dewletê kêm bûn, eşîr dikaribûn ewlehî, hevkarî, rêxistin û piştgiriya aborî peyda bikin. Têkiliyên eşîrî di çareserkirina nakokiyan û parastina endamên komê de jî bibandor bûn.

Lê avahiya eşîrî tenê aliyên xwe yên erênî nîne. Carinan dikare serdestiya hin malbat an kesan bihêz bike, takekesiyê sînordar bike û nakokiyên di navbera koman de zêde bike. Bi pêşketina bajaran, perwerde û saziyên modern re, bandora eşîran li hin deveran kêm bûye. Digel vê yekê, têkiliyên eşîrî hê jî li hin qadên civakî û siyasî bandora xwe didomînin.

Di dîrokê de beşeke mezin a kurdan li gundan jiyaye û bi çandinî û xwedîkirina heywanan re mijûl bûye. Jiyana gund li ser hevkarî, xizmayetî û têkiliya bihêz bi xwezayê ava bûye. Karên çandiniyê gelek caran bi hev re dihatin kirin û hilber bi awayekî civakî dihat parvekirin.

Di sedsala dawî de, bajarvanî bi lez bi pêş ketiye. Gelek mirov ji gundan ber bi bajaran ve koç kirin. Sedemên vê koçberiyê di nav de kêmbûna derfetên kar, pirsgirêkên ewlehiyê, xizaniya gundan, perwerde û daxwaza jiyaneke baştir e.

Bajar ji bo mirovan derfetên nû yên kar, perwerde û têkiliyên civakî pêşkêş dike. Lê di heman demê de, bêkarî, xizanî, pirsgirêka xanî, tenêbûn û qutbûna ji kevneşopiyan jî derdixe holê. Mirovên ku ji gund tên bajar, divê xwe bi şêwazeke nû ya jiyanê re biguncînin. Ev pêvajo dikare hem derfet û hem jî zehmetiyan biafirîne.

Koçberî yek ji serpêhatiyên herî girîng ên civaka kurd e. Kurd ji ber sedemên aborî, siyasî, ewlehî û perwerdeyê koç kirine. Hin kes ji gundan çûne bajaran, hin kes jî koçî welatên din bûne. Îro li Almanya, Fransa, Swêd, Holanda û gelek welatên din civakên mezin ên kurd hene.

Kurdên li dîasporayê di navbera du yan zêdetir çandan de dijîn. Ew li aliyekî hewl didin ku ziman û çanda xwe biparêzin, li aliyê din jî dixwazin bibin beşek ji civaka ku tê de dijîn. Ev rewş dikare nasnameyeke piralî biafirîne. Mirovek dikare di heman demê de xwe kurd, alman an endamê civaka Ewropayê bibîne.

Nifşa yekemîn a koçberan bi gelemperî têkiliyên xwe bi welat û çanda xwe re bihêz diparêze. Lê nifşên duyem û sêyem di civakeke nû de mezin dibin. Ji ber vê yekê, bikaranîna zimanê kurdî di nav wan de dikare kêm bibe. Malbat, komele, medyaya kurdî, dersên ziman û çalakiyên çandî di parastina nasnameyê de rol werdigirin.