Sentezê Hiqûq, Paradîgma û Şoreşa Cinîyan

A fersenda ke 10ê Tebaxe de ameya girewtene keyepoka qiçeke xaneyî tay abîya qabê azadîyan fersendêko zaf pîl o. Na keyepoka qiçek wayîra potansiyelêko zaf muhîm a ke biêşko bibo keyepoka pîle ya azadîyan. Na fersende, semedê awankerdişê şarêko demokratîk gama bingehîn a. No şar her wext terefê azadî, demokrasî, azadîya cinîyan û pêro nêzîkbîyişanê felsefîyan ê ciyayan girewto. Dîroka azadî de tewrê henê her wext bi hêrişanê pêngavîyan û vurnayişanê pîlan ameyê afirnayîş. Diyalektîkê Têgêrayişê Apoyî zî bi nê gaman meşîyayo û ameyo awankerdişe. Na pêngave, rîyê xo çarnayo hetê Komara Demokratîke û şert û mercê antişê estbîyena kurdan serê ziwan û zemînêko hiqûqî-qanûnî resna astêka neweye. Semedê ke na keyepoka qice bibo şoreşêko komelî (civakî), hewceyî bi rûniştişê hişmendîyêka xorî a sîyasî û felsefî esta.

Aştîya Negatîfe ra ver bi Dewleta Hiqûqî ra

Felsefeyê sîyasî û dadmendî de, tenê vindarnayîşê şerî û bêvengbîyena çekan sey "aştîya negatîfe" yêna namekerdişe. Aştîya raşteqîne yan zî "aştîya pozitîfe" tenê çinebîyena şerî nîya, estbîyena edalet, azadî û sazîyanê dadnasî yê serbixoyan a. Bêvengbîyena çekan semedê awankerdişê Komara Demokratîke tenê herêmêka asayîşî ya destpêkî awan kena, bi tenê serê xo bes nîya. Şertêko bingehîn esto ke şarî destê lîstikanê sîyasîyan û demagojî ra bipawo, a zî dewleta hiqûqî ya.

Gama ke dadnasî çinêbo, azadî bena qurbanê desthilatdarî. Hiqûq sey fikrêko unîversal, serdestîya qanûnanê estbîyenan ra berzêr o. Qabê ke qanûnê rejîmanê otorîteran (sey qanûnanê dewrê derbeyan) eşkenê zilmî rewa bikerê, la hiqûq xo dispêno edaletê komelî. Hata ke dewlet xo bi pîvananê gerdûnîyan ê mafanê merdiman nêbesto, her gerayişê aştîye sey pêngavêka demkî maneno. Komara Demokratîke tenê serê xalanê hiqûqîyan ê ke rûmeta merdimî û mafanê çandî pawenê, eşkena bi awayêko felsefî û rasyonel bêro awankerdişe.

Paradîgmayê Neteweya Demokratîke

Yewna taybetmendîya tewr girînge ya dîroka serhildananê Kurdistanî ya nê di seyseranê peyênan, bandor yan zî destkarîbîyena hêzanê teberî bîye. Lê rêbaz o ke Rayber Abdullah Ocalan û PKK’î bikar ardo nê çarçoveyî bi temamî şikneno. No têgêrayişî xoverdayîş û serhildanê xo bi derfetanê xo yê herêmîyan û xomalîyan wey kerdo. Hêza vurnayişî nêbi girewtene dîplomasîya dewletanê serdestan ra, aye na hêze dînamîkanê cewherîyan ê şarê xo ra girewte. Loma ewro eşkena bi awayêko azad bi îradeyê xo têgêro û biryaranê radîqalan bigêro. A hêza xomalîya ke Rayber Ocalan û PKK’î veto verê çiman, eşkena pêşengîye bikero semedê vurnayîşê Tirkîya û Rochelatê Miyanînî.

Rexne û îtîrazê paradîgmayê Rayber Apoyî tu rey nêbîyo vera şarêko bînî, yan zî vera şarê tirkî. Berovajî, pirsgirêk nêbîyo şarê tirkî de, pirsgirêk hişmendîya tûje ya netew-dewletî û paradîgmayê Kemalîst ê asîmîlekerdoxan de yo. Neteweya Demokratîke, neteweyî serê bingehê nîjad yan zî dînî de nê, sey "komela wayîra hişmendî û îradeyê xo ya cuye" pênas kena. A dewrêko newe ê felsefî dana destpêkerdişe ke tede "Tirkbîyene" û "Kurdbîyene" zerrê şerêko estbîyenî de nîyê, zerrê hevsengîyêka birayî, têduştîye û yewbîyene de, binê banê Komare de pîya bicuyê. Na hişmendîya "hişê koçerî" ke her wext rewşa "bîyene" de ya, raye dana ke sîstem semedê waştîşanê pêro pêkhateyan bibo bersiv.

Destûra "Peymana Civakî" 

Dîroka hiqûq û sîyasetê Tirkîya de, makezagonê (destûrê) hata ewro (sey Destûrê 1924, 1961 û 1982yî) sey peymanê komelî (civakî) nê bîyê, zafêrî sey peymanê sîyasî û leşkerî bîyê ke cor ra serê şarî de amebî ferzkerdiş. Nê makezagonan şar kerdêne qurbanê "pîrozbîyena dewlete". Makezagonêko newe ke xo bispêro Peymana Civakî, nê hevkêşeyî serûbin keno.

Peymana Civakî pêamyayêko zerrî şaran ra ya ke tede pêro pêkhateyî, çînî, bawerî û nasnameyî, mafanê yewbînan ê têduşteyan nas kenê. Na peymane serê hîrê pîvananê bingehînan ava bena.

Razîbûnîya Azade (Riza): Sîstem henî xo dispêno rizaya şaran, nê dispeno ters, zext û şîdetî.

Serweriya Dadnasîye: Qanûnî tenê dema ke gora pîvananê gerdûnyan ê edaletî bê, benê rewa.

Naskerdişê Zafrengîye: Estbîyena hiqûqî û qanûnî ya kurdan, elewiyan û heqê cinîyan sey xalanê bingehînan û neguhêrbaran zerrê destûrî de ca gênê.

Azadîya Cinîyan û Pergala Hemserekî 

Azadîya cinîyan felsefeyê Neteweya Demokratîke de ne tenê tewrêko têduştîya zayendî ya klasîk a, bingeha tewr radîkale ya paradîgmayî ya. Bi vênayişê zanistê Jineolojî (Zanistê Cinîyan), pênaseyo ke modernîteya kapîtalîste serê cinîyan de ferz kerdo (sey objeyê keyeyî) yêno parçekerdişe û cinî bena pêşenga hişmendîya neweye.

Semedê ke na azadî qada pratîkî de bicuyo, pergala hemserekî û nûnertîya têduştîye ameya pêşvistişe. No model yewparêzîya mêrdan a qada polîtîkayî de riçneno. Cinî zerrê sîstemî de tenê sazîyanê taliyan de ca nêgênê, heman wext de wayîrê meclîs, dadgeh û akademiyanê xo yê xoseran ê ke îradeyê înan nêro fetesnayîş.

Pawitişo Cewherî û Hemcuya Azade

Têgeha Parastina Cewherî, gora "Teorîya Gulan", heqê her zindîyî yo ke estbîyena xo bipawo. A ney hêrişkârî yan zî mîlîtarîzm a, pawitişê cuyî, kulturî û rûmetî ya. No pawitiş wayîrê hîrê stûnan o; zihnî (rizgarbîyena hişê pîrkalî ra), rêxistinî (awankerdişê komûn û meclîsan) û fîzîkî.

Hata ke cinî nêbo wayîra qeweta pawiştişê cewherî, têgeha "Hemcuya Azade" nêbena raştî. Pawitişo cewherî hevsengîye zerrê zayendan de wazeno û "mêrdeyo zordar" neçar keno ke dest rola xo ya desthilatdarî ra verado ke hemrayîrîya rasteqîne bivejiyo orte.

Hîrê Armancê Stratejîkî û Ameyoxê Herêmî

Semedê ke nê nîqaşê felsefî û komelî zerrê ciwîyayîşê de bîbê rastî û mîsoger bîbê (bifinê ser), hîrê armancê pratîkî û stratejîkî verê nê herikînî de estê. Na her hîrê xalî, bingehê vurnayîşê herêmî û awankerdişê sîstemê neweyî pênase kene.

Sepandina Zagona Çarçoveye

Afiranayişê şert û mercan ê ke koyan, zindanan û sirgûnan veng kenê û zemînê şerî ra ancenê qada hiqûqî.

Na xale, pêngava tewr xore ya ke her babetî serê zemînêko sîyasî û hiqûqî de analîz kena. Armanc no yo ke vindarnayîşê çekan û bêvengbîyena koyan ra dimarêr, şert û mercê sîyasî bi awayêko sîstematîk bêrê amadekerdişe. 

Vengbîyayişê Koyan û Zindanan: Bi raya nê qanûnî, çarçoveyêka hiqûqî ya neweye yena viraştîşe de ke lîsteyê cezayan û sînorê sîyasî bêrê vurnayîş, hemeyê derûdoran bikewê mîyane munaqeşeyanê demokratîkan.

Sirgûn û Ceza: Şertê ke her kes koyan ra, zindanan ra û teberê welatî sirgûnî ra bê ters û bi awayêko azad bikewê miyanê sîstemî, bi nê qanûnî yenê mîsogerkerdişe.

Antişê hetê Hiqûqî ya: No qanûn şerî tenê nêvindarneno, heman wext de qada şerî bi temamî qedêneno û pirsgirêkan risneno qada dîyalog, dadrûsî û hiqûqê gerdûnî.

Awankerdişê bingehê Partîya Komara Demokratîkan 

Awankerdişê partîyeke ke sey "Hevbendîya Şaran" pêro reng û nasnameyanê Tirkîya zerrê xo de bigêro.

Şoreşêko komelî bêtêgêrayişêko sîyasî û bêenstrumanêko sîstemanî nêşkeno pîra bicifiyo. Awankerdişê na partîya newe, nê hewceyî pênase kena;

Hembendîya Şaran: Na partî tenê semedê yew şarî yan zî yew nasnameyî nîya, a sey tora digêroka ke pêro reng, dîn, çîn û mezhebanê Tirkîya (Kurd, Tirk, Elewî, Ermenî, Sûnî hwd.) zerrê xo de pawena û keno yew.

Modelê sîyasî yê neweyî: Na sazîye mîlîtarîzm û netew-dewletîya wişke her warî de red kena. Fikrê hemcuya azade zerrê dîplomasî û sîyaseto rojane de esas gena û rayîra beno.

Pêşengîya herêmî: Partîya newe ya demokratîke herêm de (Rochelatê Miyanîn de) bena modelêko alternatîf a ke hişmendîya hovane û sîstemanê dîktatoran birjno û raye bikero pênasê zafiya şaran.

Bi raya “Peymana Civakî” awankerdişê demokrasiye

Vurnayişê cewherê dewlete bi raya makezagonêko newe ya ke xo dispêno Peymana Civakî pêkano.

Cewherê dewlete mîyanê dîrokî de her wext serê "pîrozbîyena dewlete" û "yewparêzîye" de amebî awankerdişe. Na xale vurnayişê cewherî yê heme hetan pênase kena.

Vurnayişê cewherê dewlete: Dewlet henî nêbena sîstemêko zext û zilmî, a bena sazîyêka kargêrî ya ke binê ferman û xizmetê şarî de ya.

Makezagonêko newe: Destûrê heme sey ê 1982yî cor ra serê şarî de yêno ferzkerdiş. No destûrê newe yo ma qal kenê cêr ra, bi raya meclîs, komun û akademîyanê xoseran (bi taybetî meclîsanê cinîyan) sey Peymana Civakî yêno nûştiş.

Garantîya zafrengîye: Estbîyena kurdan, mafê cinîyan ê xoser, nûnertiya têduştîye (hemserekî) û her cîya fikrî zerrê nê destûrî de sey xalanê neguhêrbaran yenê pênasekerdiş.

Bi na raye dema ke no pergal ser bikewo, merdim eşkeno vaco aştîya pozîtîfe virazya wa. Bi aştîya pozîtîf tenê pirsgirêka kurd terorîzekerdiş ra nê xelesyena, pergalê ke awan beno eşkeno verê şer û jenosîdanê sey ê Şengalî û Xezayî bigêro û bîbo îlham semedê pêro şaranê cîhanî, Rochilatê Miyanînî û cîhanî.

Aştîya Pozitîfe û Aştîya Negatîfe

Felsefeyê sîyasî û dadrûsî de, nê di têgehî sînoranê aştîye diyar kenê:

Aştîya Negatîfe: Tenê rewşa vindarnayîşê şerî û çinêbîyayişê vengê çekan o. Heke çiyê ke biye sedemê şerî çareser nêbê, ser şarî de zilm, bêedaletî, neheqîya aborî û zextê sîyasî berdewam bikerê la tenê şer vindert bo, nê rewş rê vanê; "aştîya negatîfe". No wezîyet her wext eşkeno nîmçe bimano û bibo bingehê şerê ke newe yî.

Aştîya Pozitîfe: Rewşa ke sîstemanî û komelî yo. Tede ne tenê çekî bêveng ê, heman wext de edaletê komelî ameyo awankerdiş, mafê pêkhateyan binê garantîya hiqûqî de yê, sîstemê dadnasî serbixo yo û azadîya ramanî (fikrî) esta. Na aştîye serê bingeha "rûmeta merdimî" awan bena.

Ferqê Neteweya Demokratîke û Netew-Dewlete

Mabênê paradîgmayê Netew-Dewletî û Neteweya Demokratîke de ferqê tewr temelî felsefe, awanbîyene û pênaseya komelî de vecenê verê çiman. Ferqê tewr serekî nê yê:

a- Pênasa Netewe û Yewbîyene

Netew-Dewlet: Netewe serê yew nîjad, yew ziwan, yew dîn yan zî yew kulturî de awan bena. Hêza xo hemjenkerdişî (yewbextkerdiş) ra gêrena.

Neteweya Demokratîke: Netewe serê nîjadî de nê, sey "komela wayîra hişmendî, îrade û nirxanê hembarî yê cuye" pênase bena. Şardeyî, pirr-kulturîyê û zehf-ziwanîyê sey dewlemendî vînena.

b- Navendê Hêz û Pergalî

Netew-Dewlet: Pergalî serê hîyerarşî, navendparêzî û monopola şiddetî ya dewlete de awan keno. Dewlet komelî ser de ya.

Neteweya Demokratîke: Pergalî serê xoserîya demokratîke, konfedaralîzm û xowerêveberiya meclîsan/komunan de awan keno. Komel bixwe semedê xo biryaran deyno.

c- Nêzîktayîya Vera Zêdeyîş û Xoserîyan 

Netew-Dewlete: Kêmnetewan, ziwanan û baweriyanê bînan sey "tehdît" vînena, polîtîkayê asîmîlasyon û inkarî yan zî çinkerdişî bikar arena.

Neteweya Demokratîke: Pêro pêkhateyan (Kurd, Tirk, Ereb, Ermenî, Alevî, Sunnî hwd.) pêro binê banê têduştîye û birayîye de, bi nasname û bawerîya xo ya azad vînena.

d- Role û Statûya Cînîyan 

Netew-Dewlet: Pergalêko zilamparêz û hiyerarşîk xurt keno. Dewlet bixo temsilkarê na hişmendiya baviksalarî ye.

Neteweya Demokratîke: Azadîya cînîyan (femînîzma komelî) mîwerê (merkezê) paradigma de ya. Têdostî û wekhevîya zayendî bêmeydan ê pergalî ya.

e- Nêzîktayîya Vera Xoza (Ekolojî)

Netew-Dewlet: Siruşt û xoza sey çimeyê nîmeta aborî û sermaye vînena, qezenc û senayîbîyene serê tikala xoza de ronena. Xozayî qadê talanî vînena.

Neteweya Demokratîke: Komelêko ekolojik pênas keno ke tede merdim pênasa siruştî de yo, nê ke ser destê aye de serdest bîyo. Merdim parçeyêke xozayî yo.

Tabloya Berawirdkerdişî

Xala Berawirdkerdişî	Netew-Dewlet	Neteweya Demokratîke
Bingeha Netewe	Tek nîjad, tek ziwan, tek dîn	Hişmendî, îrade û cuyo hembar
Pergalê Rayeberî	Navendî, dewletparêz, hiyerarşîk	Konfedaral, meclîsî, xoserîya komelî
Asta Zayendî	Zilamparêz	Azadîya cînîyan û wekhevîya zayendî
Têkiliya Xoza	Kapitalîst, qazançparêz	Ekolojîk û mînahengî bi xoza re