Şengal: Hebûn, bîr û wijdana mirovahiyê

Hin bûyer hene ku tenê di salnameyan de cih nagirin; ew dibin beşek ji bîra hevpar a mirovatî. Hin birîn bi demê venagirin; ew di bîra gelan de dijîn û wijdana mirovatî her dem ceribandinê dikin. Fermana ku di 3yê Tebaxa 2014an de li Şengalê pêk hat jî ji wan bûyeran e. Ev ne tenê trajediyeke herêmî yan bûyereke şer bû; ew êrişek rasterast li ser hebûn, ziman, bawerî û mîrateke ku bi sedsalan hatiye parastin bû.

Ji bo fêmkirina rastiya Şengalê, bes nîne ku em tenê li bûyerên 3yê Tebaxê binêrin. Şengal divê di çarçoveya dîrokî, civakî û çandî de were xwendin. Ji bo gelê kurd êzidî, ew tenê navê herêmekê nîne; ew cihê ku bîr, ziman û bawerî bi sedsalan dijîn û tên parastin e. Bi sedsalan Şengal bingeha parastina kevneşopî, bawerî û bîra civakî bûye. Ev taybetmendî jî bûye sedem ku her dem di nav siyaseta tunekirinê de bibe armanc. Kevneşopî li wir ne tenê di pirtûkan de dimîne; ew di qewlan, ayînan û jiyana rojane de jî dijî.

Yek ji taybetmendiyên girîng ên gelê Kurd êzidî ev e ku kurmancî tenê zimanê axaftinê nîne. Ew zimanê qewl, dua, kilam û ayînên olî ye. Bi vê zimanê, bawerî, bîr û mîrata civakê bi nifşan hatiye veguhestin. Ji ber vê yekê, kurmancî yek ji bingehên hebûna ruhî, çandî û dîrokî ya gelê kurd êzidî ye.

Dema ku cihê ku bîr, ziman û bawerî li hev dicivin tê armancgirtin, armanc tenê desteserkirina axê nîne; armanc qutkirina girêdana civakekê bi dîrok û mîrata xwe re ye.

Dîrok gelek caran nîşan daye ku tu trajediyeke mezin ji nişka ve dest pê nake. Berî wê, pêvajoyeke înkarê, cudakirinê, nefretê û bêcezakirinê şertên wê amade dike. Dema ku mafê hebûnê, ziman û baweriya civakekê bêparastin dimînin, metirsî hêdî hêdî dibe rastî. Fermana Şengalê jî encama lawazbûna wijdana navneteweyî û têkçûna berpirsiyariya parastina mirovan bû.

Di bîranîna 3yê Tebaxê de, erk ne tenê şîn û xatirxwestin e. Erkê rastîn ew e ku sedemên van trajediyan bên famkirin û ji wan ders were girtin. Civakek ku ji dîroka xwe fêr nabe, nikare pêşiya dubarebûna trajediyan bigire.

Ji bo gelê kurd êzidî, Şengal navê bîrekê ye; ji bo mirovatiyê jî ew bangek ji bo hişyariya wijdanê ye.

Dema dîrok bı nave tunekirinê dubare dibe

Di bîra gelê kurd êzidî de, peyva ‘ferman’ tenê navê bûyerekî dîrokî nîne. Ew bûye sembola êşeke ku bi nifşan hatiye veguhestin. Her ferman ne tenê bi windakirina jiyanan tê bîranîn, lê di heman demê de bi belavbûna malbatan, tunekirina cihên pîroz û qutkirina girêdana civakekê bi axa xwe re jî tê nasîn.

Li pişt gelek fermanan zihniyeteke heye ku cihêrengiya gelan, zimanan û baweriyan wekî metirsiyekê dibîne. Ev zihniyet berî ku çek hilde bi înkarê dest pê dike; berî ku şer dest pê bike, hewl dide bîr, nasname û mîrata civakî lawaz bike. Ji ber vê yekê, jenosîd tenê encama şer nîne; ew encama zihniyeteke ye ku armanca wê tunekirina civakan e.

Gelê kurd êzidî di dirêjahiya dîroka xwe de gelek caran rastî van siyasetan hatiye. Nav û şêweyên wan guherîne, lê armanca wan pir caran yek mabû: lawazkirin an tunekirina hebûna civakeke ku bi ziman, bawerî û kevneşopiya xwe xwe diparêze.

Şengal di vê pêvajoyê de cihêkî taybet digire. Armancgirtina vê herêmê ne tenê ji ber girîngiya wê ya cografîk bû; di bingehê de armanc ew bû ku girêdana gelê kurd êzidî bi bîr, dîrok û mîrata xwe re were qutkirin. Ji ber vê yekê, êriş ji desteserkirina axê derbas dibû û dibû hewldana tunekirina bingehên hebûna civakê.

Dîrok gelek caran nîşan daye ku dema sûcên mezin bêceza dimînin, şertên dubarebûna wan hêsantir dibin. Bêcezakirin ne tenê pirsgirêkeke dadweriyê ye; ew di heman demê de pirsgirêkeke exlaqî û siyasî ye. Civakek ku ji bûyerên borî ders nagire, şertên trajediyên nû diafirîne.

Ji ber vê yekê, fermana Şengalê tenê wekî bûyerekî borî nayê xwendin. Ew beşek ji pêvajoyeke dîrokî ye ku di wê de înkar, bêcezakirin û siyaseta tunekirinê bi hev ve girêdayî ne. Tenê dema ku ev rastî were nasîn, were rexnekirin û ji wê ders were girtin, bîr dikare bibe hişmendiyeke ku pêşerojê diparêze.

Jenosîd: Dijî jiyanê û pêşerojê

Jenosîd tenê bi hejmara qurbaniyan nayê pîvandin. Ew hewldana tunekirina şertên ku civakek bi wan dijî ye. Armanc tenê kuştina mirovan nîne; ew di heman demê de hilweşandina bîr, ziman, bawerî û pêşeroja civakekê ye.

Di 3yê Tebaxa 2014an de, jinên gelê kurd êzidî bi awayekî sistematîk hatin armancgirtin. Revandin, koletî, destdirêjî û îşkence ne tenê sûcên şerê bûn; ew amûrên siyaseta tunekirinê bûn. Armanc ew bû ku bingeha civakeke ku jin di parastina ziman, kevneşopî û bîra wê de roleke sereke dilîstin, were şikandin.

Zarok jî ji vê trajediyê rizgar nebûn. Gelek ji wan ji malbatên xwe hatin qutkirin û ji nasnameya xwe dûr ketin. Ev nîşan dide ku jenosîd tenê îroyê armanc nagire; ew dixwaze pêşeroja civakekê jî biguherîne.

Di wan rojên reş de, dema ku gelê kurd êzidî bêparastin ma, yekîneyên gerîlayên PKKê û şervanên YPG/YPJê ber bi Şengalê ve çûn. Bi vekirina korîdorên ewlehiyê şertên rizgarkirina bi deh hezaran sivîlan amade kirin. Rapor, lêkolîn û şahidiyên serbixwe jî destnîşan dikin ku ev destwerdan di rizgarkirina bi deh hezaran sivîlan de roleke girîng lîstiye.

Di heman demê de, cihên pîroz, goristan û mîrata çandî jî hatin armancgirtin. Hilweşandina van nirxan ne tesaduf bû; ew beşek ji hewldana tunekirina bîra civakî bû.

Lê Şengal tenê çîroka êşê nîne. Ew di heman demê de çîroka berxwedanê, mayîndebûnê û vejîna civakê ye. Tevî giraniya fermana 2014an, gelê kurd êzidî ziman, bawerî û kevneşopiya xwe parast û jiyana civakî hêdî hêdî ji nû ve ava kir.

Lêbelê, encamên fermana Şengalê hîn jî berdewam in. Gelek malbat hîn li benda agahiyên windabûyiyên xwe ne, gorên komî tên vekirin û gelek rastî hîn jî li benda aşkerekirinê ne. Nasîna fermana Şengalê wekî jenosîd tenê pirsgirêkeke dîrokî nîne; ew di heman demê de daxwazeke edaletê, rastiyê û berpirsiyariya navneteweyî ye. Ji ber vê yekê, bîra Şengalê tenê bîranîna boriyê nîne; ew bangek ji bo rastî, edalet û berpirsiyariyê ye.

Bîranîn, edalet û berpirsiyarî

Her trajedî ne tenê birînek di dîrokê de ye; ew di heman demê de ceribandineke wijdana mirovatî ye. Fermana Şengalê jî ev rastî aşkere kir. Pirsa bingehîn ne tenê ew e ku em qurbaniyan çawa bi bîr tînin; herî girîng ew e ku em ji vê trajediyê çi fêr dibin û wan dersan çawa vediguherînin berpirsiyariyeke civakî.

Bîranîn, ger tenê di merasîm û axaftinan de bimîne, nikare dîrokê biguherîne. Wateya wê ya rastîn tenê dema xuya dibe ku bibe hişmendî, berpirsiyarî û helwesteke civakî. Ji ber vê yekê, bîra Şengalê tenê ne mîrateke gelê kurd êzidî ye; ew di heman demê de beşek ji bîra hevpar a mirovatî ye.

Edalet tenê bi biryarên dadgehan nayê pîvandin. Ew pêdivî bi eşkerekirina rastiyê, ronîkirina çarenûsa windabûyiyan û hesabdayîna hemû berpirsiyaran li gorî maf û dadweriyê heye. Vekirina gorên komî, domandina lêkolînên serbixwe û belgekirina rastiyan ji bingehên vê pêvajoyê ne.

Parastina Şengalê tenê parastina herêmekê nîne. Ew parastina mîrateke dîrokî, çandî û olî ye ku bi sedsalan hatiye parastin û veguhestin. Parastina mafê civakan ku bi ziman, bawerî û çanda xwe bijîn, di rastiyê de parastina nirxên bingehîn ên mirovatî ye.

Ji ber vê yekê, li hember her cureyê jenosîdê, înkarê, asîmîlasyonê û siyaseta tunekirinê, bêdeng mayîn nikare wekî bêalîbûn were şîrovekirin. Gelek caran, bêdengî bi xwe dibe şertê berdewamîya sûcan.

Ji bo gelê kurd êzidî, 3yê Tebaxê rojeke ku nayê jibîrkirin e. Ji bo hemû mirovatî jî divê bibe derseke ku nayê jibîrkirin. Rûmeta mirov, mafê hebûnê, mafê zimanê dayikê û mafê baweriyê tenê bi gotinan nayên parastin; ew bi hişmendî, berpirsiyarî û helwestên pratîk tên parastin.

Şengal îro tenê navê trajediyekê nîne. Ew sembola mayîndebûnê, berxwedana hebûnê û hêza civakê ye. Bîranîn, ger bi rastî were parastin, dibe hêza ku pêşiya dubarebûna trajediyan digire. Ji ber vê yekê, parastina Şengalê di heman demê de parastina wijdana mirovatî ye. Dîrok tenê dema bi rastî were bîranîn dikare bibe ronahiya pêşerojê.