Rojhilato Mîyanên de ceng, heq, huqûq û demokrasî

Tarîxê merdimanî de, tewr verî medeniyet Rojhilatê Mîyanênî de ameyo ciwîyayîş, ewilî ewta de dest bi zîreetî bîyo, tewr verî nuşte ewta de aver şîyo, hîrê dînê semawîyî na cografya de vejîyayê. Mezopotamya, Hewzaya Nîlî û Rojhilatê Deryayê Sipî, hezar serrî yo ke bîyê medenîyetê çatrayîr î. Çi heyf ke nika wexto ke behsê Rojhilatê Mîyanênî beno; şer, koçkerdiş, xizanî, teber ra mudaxele û bêîstiqrarî yena vîrê merdimî.

Halbi ke eynî cografya; dinya de, tewr zaf wayîrê rezervê petrol û gazo tebîî, nufûsê ciwanan, mîrasê yê kulturê dewlemend û yew potansîyelê yê ekonomîkê pîlî ya. Yew het ra na cografya de, tewr şaristan û bînayê luksî awan bîyê, yew het ra  bi milyar dolaran sermayegozarî bena, yew het ra semedê çengî ra; bi mîlyonan merdimî, mecbur manenê ke keyeyê xo terk kenê û bi mîlyonan merdimî xizanîya pîle ciwîyênê. 

Tek yew sebebê nê pêkewtişan çino; hetê tarîxî, sîyasî, îqtîsadî, komelkî û hetê dîmensîyonê/rehendê mîyannetewî ra zî ganî bigêrîyo çiman ver û ganî hetê heq, huqûq, edalet demokrasî û seyyewbînî ra bêro erjnayîş. 

Vilabîyayîşê Dewleta Osmanîyan dima, xerîteyê Rojhilatê Mîyanênî newe ra xêz bîyê. Cengê Dinya yê Yewinî dima nê xerîteyan de; rewşa etnîsîteyan, kulturan û mezheban zaf nêgirîyaya çiman ver. Cengê Dinya yê Yewinî dima tewr zaf kurdî mexdûr bîyê. Verî bi peymana Qasr-î Şîrînî 1939 de welatê kurdan, mîyanê Dewleta Osmanîyan û Dewleta Sefawîyan de pare bi. Dima zî 1923 de, bi Peymana Lozanî sîndorê Iraqî û Sûrîye xêz bîy. Çi heyf ke nê peymanan dima, welatê kurdan çar letey bi û kurdan ser o yew politikaya înkarî pratîze bîy. Na ra wext-wext kurdan serehewana.

Ma cor de zî vat, cengî ke Rojhilatê Mîyanênî de benê; tena seba dîn, etnîsîte, mezhebi ra nêbenê. Mîyanê nînan de; reqabetê çimeyanê enerjî, rayîrê behranê yê stratejîk û korîdorê tîcaretî, endîşeyê asayîşî, pênêkerdişê tarîxî, krîzê îdarekeranê otorîteran, bêhemsencîya parekerdişê ameyeyan, bêkarîya/betalîya ciwanan, mudaxeleyê teberî û cengê wekaletî, musabaqaya girewtişê çekan ser o zî cengî benê. Welhasil, Rojhilatê Mîyanênî de, nê heme sebebî; yewbînan miqat kenê û bi des serran cengî û pêkewtişî benê.

Yewna het ra na cografya de DAIŞ tede, bi desan rêxistînê terorîstan organize bîyê. Zafê nê rêxistinan cengê yê wekaletî pratîze kenê. Nê çenday serrî yo ke, çar dewletê serdestî û nê terorîstî belayê sereyê kurdan bîyê, kurdî qetlîaman ra vernayê, dewî û şaristanê înan xirabe kerdê, bi milyonan kurdan koç kerdo, kurdî yew xizanîya pîle rê ri bi ri mendê. 

No demo nêzdî de zî Rojhilato Mîyanên de cengî û krîzî dewam kenê. Cengê Gazze de, epey sîvîlan cuyê xo vînîkerdo, yew krîzo pîl yo însanî ciwîyêno. Şerê Dewletê Yewîya Amerîka-Îsraîl û Îranî dewam keno. No şer, kura de vindeno bellî nîyo. Tewr zaf zî kurdî mexdûr benê. Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîka û Îsraîl danê îranî ro, Serekkomarê Îranî Alî Hameney tede bidesan kadroyê hukmatî Îranî berteraf kerdê. La hukmatî Îranî hêrişê kurdan keno. Dewleta Îranî otoriter û hegemonîk yew dewlet a. Wazena ke Rojhilatê Mîyanênî bigêro binê tesîrê xo. Seba îqtîdarê xo, dînî û etnîseteyê farisan û heme argumanan şuxulnena. Nê semedan ra Dewleta Îranî, raştê gala Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîka û Îsraîlî yena. 

Sûrîye de zî yew cengî zerî bi, verî DAIŞ’î hêrişê kurdan kerd, dima zî Dewleta Tirkîye û OSO’yî herişê kurdan kerd. Dima zî Hukmatê Şarayî gala kurdan kerd. Dewleta Sûrîye zî hima zî raştîya kurdan qebul nêkerda. Ewta de hima zî demokrasî awan nêbîyo. Dewleta Sûrîye zî hetan no zîhnîyetê xo yo faşizan nêbedilno, Sûrîye de huzur tike zor awan beno. Yewna het ra Lubnan de, yemen de pêrodayîş dewam keno.

Aseno ke heme dewletê Rojhilatê Mîyanênî û hukumdarê dinya, tesîrê no cengî de mendê. No ceng, tesîrê ekonomîyê kûrewîyî, pîyasaya enerjîy û asayîşê mîyanneteweyî keno. Na ra çimê hukumdaranê dinya, Rojhilatê mîyanênî ser o yo û mudaxeleyê nê herêmî kenê. Yew sey rezerwê petrol û gazo tebîî, Kanalê Suveyşî, Bûxazê Hurmuzî û Bûxazê Babulmendebî nuqteyê stratejik î û seba bazirganîya dewletanê herêmî û yê dinya cayêkî krîtîk î. Na ra dewletê herêmî û hukumdarê dinya, goreyê xo, yew rolê sîyasî, ekonomi, yan zî yew rolê leşkerî kay kenê. 

Hukumdarê Rojhilatê Mîyanênî, yew serweta pîle mîyan de asnaw kenê, şarê înan xizanî ra nişnê nefes bigêrê. No tablo însanî nîyo, ehlaqî nîyo. Ewta de heq çin o edalat çin o, demokrasi çin o. Ewta de fikr azad nîyo, şar azad nîyo, xeyrê îstîsnayan şar bi rêxistin nîyo,  bi temam despotizm hakim o. Ewta de binê erdan û serê erdan de yew dewlemendî bibo zî şar tira îstîfade nêkeno. 

Rojhilatê Mîyanênî de, eke heq huqûq çin bo, demokrasî û seyewbînanî çin bo, ameyeyê nê herêmî bi adîlane şarî rê pare nêbo, na cografya de huzur zî sere xo nigêno. Û dewletê Rojhilatê Mîyanênî mudaxeleyê Hukumdaranê Dinya ra nêxelisênê. Ez xelet nêba, yew serekê CIA’yî vat ke; “Binê lîderanê dewletanê Rojhilatê Mîyanênî pank nîyo. Heme kerdeyê înan, se belge ma hete de qeydkerde yê. Eke ma înan ra yew çîy biwazê, mecburen vatişê ma anê ca, tersê ey eke nêyarê ca, ma behsê belgeyan kenê, xora ay wext nişnê îtîraz bikerê.” Raşta ey CIA zî nêwazena ke, nê kerdeyanê nê lîderan eşkera bikero. Çunke na rewşe de, menfetê înan zî esto, yanî yewbînî îdare kenê. 

Rojhilato Mîyanîn de şatafat û xizanî têreyde ciwîyênê, ewta de yew zumre bi pergalê xo yê destpotîzmî, wayîrê yew dewlemendîya pîle bîyo. Nê pergalî, heqanê merdiman dekenê binê payan. Heqê merdiman yê ewrenselî çinbîyaye hesibênê. Semedo ke Rojhilato Mîyanên; no qaos ra bixelisîyo, semedo ke zereyê dewletanê Rojhilatê Mîyanênî de huzur awan bibo;  ganî verî hetê dînî, ziwanî, etnîsîteyî û fikrî ra cîyakerî orte ra hewanîyo. Demokrasî tena bi weçînayîşan reyra awan nêbeno. Ganî ferasetê tewrbîyaîş, rêxistinbîyayîş û azadîya îfadekerdişî qebul bibo. Ganî îdarekerî; demokratik bê, hesabdayîş rê akerde bê û menfeetê xo û tayê zumreyan nê, menfeetê heme şaran esas bigêrê. Ekê Dewletanê Rojhilatê mîyanênî de no feraset esas nêgêrîyo; nê dewletî no qaos ra nêxelisînî, şarê înan zî yew huzur nêveyneno û nê dewletî, heme wext mudaxeleyê dewletanê hukumdaran rê akerde manenê.

Tirkîye de yew proses dewam keno, semedo ke meseleya kurdan kok ra çareser bibo û Tirkîye de yew huzur awan bibo; ganî tayê reformê demokratîkî bibê û ganî tayê qanûnî bibedilîyê. Pergalê Tirkîye zî ferasetê tirkîtîye ser o awan bîyo. Goreyê Qanûnê Tirkîye, êyê ke Tirkîye de ciwîyênê hemeyê înan tirk î û rayna goreyê nê qanûnî, tirkî ra teber bi yewna ziwan perwerde nêbeno.  Xora heme meseleyi, no ferasetê nîjadperestî ra yenê meydan. Vajîno ke Tirkîye de 25 mîlyonî kurd estî, înkarkerdişê kurdan yew gureyê aqilî nîyo. Ganî verî no qanûn bibedilîyo. No welat de eke çende heqê tirkan esto, ende zî heqê kurdan esto. Eke adîlane yew çareserî bibo, Tirkîye de krîzê sîyasî û yê ekonomîy qedînê û Tirkîye Rojhilatê Mîyanênî rê zî bena yew model.