Ragihandina 'korêdora nû ya aborê': Armanc û rêbaz

Di rojîn dawîn de projeya ÔÇ▓korîdora nû ya aborîÔÇ▓ bûbû rojev. Ev proje başûrî Asya û Ewropayî bi rîya Kendava Erebî û Rojhilata Navîn bi hev ve girî dide. Projeya ÔÇ▓korîdora nû┬á ya aborîÔÇ▓ ya herî girîng a ser asta cîhanî ye, ji ber ku ew rîbazîn alternatîf peyda dike û welatîn ku tîkiliya wan bi hev re tune ye, girî dide. Di heman demî de gelek welatîn din dûr dixe.

Financial Times da zanîn ku korîdor dî di deryaya Erebî, Hindistan, İmaratî, Erebistana Siûdî, Urdin û İsraîlî re derbas bibe û li Ewropayî bi dawî bibe. Her wiha dî korîdoreke nû ya deryayî û binesaziyek ji bo veguhastina enerjiyî hebe.

Armanc ji projeyî avakirina xetîn tirînî û girîdana benderîn deryayî ji bo pîşxistina tevgera bazirganiyî ye. Her wiha armanc jî hîsankirina veguhastina kehrebeya nûkirî û hîdrojenî ye da ku di encamî de ewlehiya enerjiyî bî xurtkirin, bo enerjiya paqij destek bî dayîn û aboriya dîjîtal jî bî pîşxistin.

Rikbiriya ├çînî

Projeya ku dişibe rîya kevin a buharatî dî ji deryayî Mumbai ya Hindistanî dest pî bike, derbasî bendera Dubai ya İmratî bibe. Li vir jî derbasî xetîn tirînî yîn herîma Giwîfat a İmaratî bibe û digihîje Erebistana Siûdî. Ji Erebistana Siûdî derbasî başûrî Urdinî û bajarî Heyfayî bibe. Her wiha ji Heyfayî derbasî bendera Bîrayos a Yewnanistanî bibe û li Ewropayî bi dawî bibe. Eger ev proje pîk were dî rîya bazirganiyî di navbera Hindistan û Ewropayî de bi rîjeya ji sedî 40 kurt bike.

Tevî ku girîngî ji bo bandora vî projeyî li ser însiyatîfa El Hîzam û rîyîn ğînî hatiye dayîn, lî dîsa jî ev proje nikare bi temamî şûna projeya ğînî bigire, lî ev proje derfetî dide Hindistanî ku bibe rikbereke xurt li hember ğînî, nexasim ku li seranserî cîhanî bi temamî xwe di gelek qadan de dispîrin ├çînî.

Derbeyeke ji bo İranî┬á

Ev korîdora aborî dî rîyeke ewle ya alternatîfa tengava Hirmiz e. Nemaze ku tengav kaxezeke zextî di destî İranî de ye li dijî dewletîn┬á Kendava Erebî û hîzîn navneteweyî bi kar tîne, her wiha xwespartina li bendara Heyfa li şûna Beyrûtî hişt hinek lubnanî bibîjin ku hebûna Hîzbullah bûye sedema dûrxistina Lubnanî ji vî projeyî.

Dûrxistina Tirkiyeyî

Xuya ye ku dewleta herî zîde zirarî ji vî projeyî dibîne Tirkiye ye. Serokkomarî tirk Erdogan nerazîbûn nîşanî vî projeyî û dewletîn beşdar da û got: “Bîyî Tirkiyeyî tu korîdor nabin, xeta herî guncaw ji bo veguhastina di navbera rojhilat û rojava de xeta Tirkiyeyî ye.”

Korîdora nû ya aborî rikberiya projeya rîya ÔÇ▓Geşkirinî ya IraqîÔÇ▓ dike.┬á Armanca ji projeya Iraqî ew e ku Kendava Erebî, Tirkiye û Ewropayî bi rîya xeta tirînî û bi rîya benderîn İmarat, Qeter û Iraqî, ve girî bidin.

Projeya ÔÇ▓rîya geşkirinî ya IraqîÔÇ▓ cara yekemîn di serdana serokwezîrî Iraqî ya li Tirkiyeyî de hat ragihandin ku di Adara 2023ÔÇ▓an de pîk hatibû. Proje di civîneke ğapemeniyî ya hevbeş a di navbera Mihemed Şiya Sûdanî û Serokkomarî dewleta Tirk Recep Tayyîp Erdogan hat aşkarekirin. Ev proje ji xeta tirînî ya ji bo veguhestina kel û pelan pîk tî . Di qonaxa yekemîn dî 3 mîlyon û 5 hezar mîlyon ton û di qonaxa duyemîn de 7 mîlyon û 5 hezar mîlyon ton kel û pelan veguhîze.

Armanc ji projeyî avakirina 15 stasyonîn tirînî e, ku ji Besrayî dest pî bike, derbasî Bexdayî û sînorî Tirkiyeyî bibe. Hikumeta Iraqî hîvî dike ku tirînîn bilez kelûpel û rîwiyan bi leza 300 kîlometre di saetî de veguhîzin, her wiha dî┬á xet ji bo navendîn pîşesaziya xwecih û yîn enerjiyî bîn danîn û dibe ku ji wan boriyîn petrol û gazî bin jî. Ev korîdor siyseta Tirkiyeyî xurt dike ku di warî enerjiyî de dewleteke navendî ye. Tirkiye di vî projeyî de dikare petrol û gaza xwezayî ji Iraqî veguhîze sûkîn cîhanî. Di heman demî de dî Tirkiye bibe deriyî Iraqî ji bo Ewropayî û di encamî de herdu dewlet dibin navgînek di navbera Ewropa û Asyayî.

Encam

Tevî zexta ragihandinî ya li ser korîdora nû ya aboriyî, lî dîsa jî lîğûn û amadekariya wî ne zîde ye, lî ji bo bidawîkirina vî korîdorî salîn dirîj pîwîst in. Lî belî ev yek ji girîngiya stratejîk a wî kîm nake, nexasim di aliyî vegerandina tîkiliyan di navbera dewletîn Kendava Erebî û Amerîkayî de.

Yek ji encamîn heyî în vî projeyî xurtkrirna normalîzekirina di navbera welatîn Kendava Erebî di serî Erebistana Siûdî û İraîlî İsraîlî de ye. Rîveberiya DYAÔÇ▓yî di hefteyîn borî de ji bo pîkanîna vî armancî hewldan dikirin. Lî tî gotin ku Erebistana Siûdî naxwaze bi eşkereyî mijara normalîzekirinî ragihîne, ji ber ku ew xwedî cihekî girîng di cîhana erebî û îslamî de ye, lî ya rastî ew e ku di hefteyîn dawîn de nîzîkbûnek di navbera Til Avîv û Riyad de hebû, ev yek di serdanîn şandeyîn İsraîlî yîn aborî û ewlehî ji bo Erebistaja Siûdî de diyar bû. Biden dixwaze normazîkirina tîkiliyan bi welatîn Kendavî re, dorpîğkirina hegemoniya ├çîn û İranî, normazîkirine tîkiliyî Ereban û İsraîlî di hemleya xwe hilbijartinîn bî de bi kar bîne.