Ol, neteweperestiya tirkî û derûniya kurdan

Nirxandinên civakî-psîkolojîk nîşan didin ku ol ne tenê warê baweriyê ye. Ol di heman demê de hêzek e ku nasname, aîdiyet, îtaet û rêziknameya siyasî diafirîne. Guhertinên mezin ên civakî ne tenê bi rêya daxuyanî û pêşniyarên rewşenbîrî çêdibin. Ev guhertin bi pêvajoyên zordarî, îknakirin, teqlîdkirin, pejirandin û di dawiyê de asîmîlasyonê tên veşartin. Ev çarçove îro jî ji bo kurdan girîng e. Ji ber ku modela siyasî-olî ya bi navê ‘îslama tirkî’ ji bo kurdan qadeke zordariyê afirandiye û encamên wê ne tenê bandor li çanda wan kiriye, li giyan û jiyana wan jî kiriye.

Yek ji navendên sereke îtaet e. Fişara guhertina bilez û bihêz xuya dike ku pêşî mirovan ber bi teslîmbûnê ve dibe, dûv re jî ber bi pejirandin an asîmîlasyonê ve. Ev pêvajo di jiyana kurdan a serdema nûjen de baş tê fêmkirin. Bi salan e, kurdan gotinên wekî ‘em endamên heman olê ne’, ‘em xweşk û bira ne’, ‘em yek netewe ne’ bihîstine. Lê belê, ew ji mafên bingehîn jî bêpar in: mafê ziman, nasname û dîroka xwe. Ev rewş di asta psîkolojîk de du celeb zextan diafirîne. Ji aliyekî ve, ew hestek aîdiyet û ewlehiyê dide mirovan, lê ji aliyê din ve, ew astengî û sînordarkirinan li pêşiya wan datîne. Ji perspektîfek psîkiyatrîk ve, ev dikare bibe sedema tevliheviya nasnameyê, hêrsa tepeserkirî û hestên domdar ên bêqîmetiyê.

Têgihek din bi ‘parçebûna çandî’ ve girêdayî ye. Dema ku nirxên kevin û nû li hev dikevin û valahiya di navbera wan de fireh dibe, krîzên civakî derdikevin holê. Ji bo kurdan, ev parçebûn rojane tê jiyîn. Di nav malbatê de, zimanek yekane, dîrokek yekane û bîranînek yekane heye. Lê belê, di qada giştî de, zimanek cuda, dîrokek cuda û hesta aîdiyetek cuda hewce ne. Ev her du cîhan li hev dikevin û ev bi taybetî ji bo zarok û ciwanan zirardar e. Dema ku zarokek neçar dibe ku li malê wekî kurd û li dibistanê wekî kesek din were mezinkirin, ew di navbera eslê xwe û tiştê ku bi fermî tê fêrkirin de diqelişe. Di encamê de, astengiyên wekî şerm, stres, xwe-înkarkirin, hêrs û carinan jî redkirina nasnameya wan derdikevin holê.

Werin em vê rewşê bi mînakek psîkolojîk rave bikin. Li malê, dê û bav bi kurdî diaxivin. Mezin li ser êş û dîroka xwe diaxivin. Lê belê, li dibistanê, zarok li ser ‘yek netewe’, ‘yek ziman’ û ‘xwişk û biratiya di heman olê de’ fêr dibin. Ji bo zarokan, rastî parçe parçe ye: rastiya ku ew li malê dibînin bi ‘rastiya fermî’ ku li dibistanê tê fêr kirin re nakok e. Bi demê re, tevliheviya nasnameyê derdikeve holê. Hin zarok ji zimanê xwe şerm dikin; yên din çanda malbata xwe wekî paşverû dibînin. Yên din jî hêrsa tund li dijî vê paşverûtiyê nîşan didin. Di zanistên cîhana derve de, ev wekî mekanîzmayên parastinê tên dîtin ku di şert û mercên trawmatîk û zordar de derdikevin holê. Divê ev jî were zanîn ku guhertin bi gelemperî ji jor ve, nemaze ji hêla elîtan ve, tê bicîhkirin. Ol, dewlet û perwerde demek dirêj e ku li dijî kurdan wekî amûrên asîmîlasyonê li ser bingeha nasnameyek hevpar ku her kes dikare bigire, tên bikaranîn. Mizgeft, dibistan, baregeh û axaftinên fermî hemû heman peyamê radigihînin: Tu heyî, lê ne bi navê xwe. Ev peyam, her çend nazik be jî, berdewam e. Mirov fêr dibin ku ew tenê dikarin werin pejirandin ger ew dev ji nasnameyên xwe berdin. Di demek dirêj de, ev dikare bibe sedema kêmbûna bixwe-baweriyê, gumanên xwe û depresyona civakî.

Ji bilî zordariyê, rêbazên wekî teşwîqkirin, parastin, piştgirî û pesindan jî tên bikaranîn. Kurd vê dizanin. Zordarî her tim bi rêya çavtirsandinê û têkoşîna vekirî nayê nîşandan. Carinan, ‘welatiyê baş’, ‘misilmanekî piştrastkirî’, an ‘xwişk û biratiya dilsoz’ bûyîn tê xelatkirin. Lê belê, heke kesek neçar bimîne ku nasnameya xwe biparêze, ew tê dûrxistin. Ev di psîkolojiyê de wekî adaptasyona şertkirî tê fêmkirin: Mirov fêr dibin ku xwe kêm bikin, xwe biveşêrin da ku werin pejirandin. Lê nasnameya tepeserkirî wenda nabe; ew di hundir de kom dibe. Dûv re, di pêşerojê de, ew xwe wekî depresyon an hêrsa teqîner nîşan dide.

Di civakên ku bi berdewamî tên redkirin de, sê nîşan pir caran tên dîtin. Ya yekem, trawmaya nifşî: bapîr hat serjêkirin, bav hat bêdengkirin û mîrat û dîsîplîna wî di zarokan de berdewam kir. Ya duyem, tepeserkirina navxweyî: takekes dest pê dike ku ziman û nasnameya xwe bêqîmet bike. Ya sêyem, bêbaweriya kolektîf: zêdebûna domdar a bêbawerî û gumanê li hember dewlet, civak û tewra cîranan. Ev ne tenê encamên siyasî ne; ew rastiyên psîkolojîk in ku rasterast bandorê li tenduristiya me ya kolektîf dikin.

Di encamê de, şêweya siyasî ya ‘îslametiya tirkî’ ne tenê çarçoveyek baweriyê ye; ew pergalek e ku di kurdan de îtaetê diafirîne, nasnameyan ava dike û birînên psîkolojîk dide der. Têgihên sosyo-psîkolojîk ên ku li vir tên nîqaşkirin amûrên baş in ji bo têgihîştina vê rewşê. Îtaet, qebûlkirin, asîmîlasyon, valahiya çandî, bandora elîtan û zordarî hemû faktorên sereke ne. Ji ber vê yekê, pirsgirêka kurdî ne tenê pirsgirêkek siyasî ye.