Nasname û berdewamiya çanda kurdî

"Çand ne tenê bîranînek ji rabirdûyê ye; ew awa ye ku civak xwe pênase dike, diparêze û pêşeroja xwe ava dike ye."

Di çarçoveyek sosyolojîk de, çanda kurdî ne tenê berhevokek ji kevneşopî, stran, folklor û edetên kevnar e. Ew sîstemek e ku nasnameya civakî, bîra hevpar, têkiliyên civakî û hesta aîdiyetê ava dike û didomîne. Di vê çarçoveyê de, cihê çanda kurdî li Rojhilata Navîn divê ne tenê li gorî pîvanên dîrokî, lê di heman demê de, li gorî rola wê di avakirina civak û nasnameya kolektîf de jî were nirxandin.

Di sosyolojiyê de, nasname ne tiştekî sabît û neguherbar e. Nasname di nav têkiliyên civakî de tê afirandin, nûkirin û carinan jî tê nîqaşkirin. Di vê çarçoveyê de, çanda kurdî yek ji kevirên bingehîn ên avakirina nasnameya kolektîf a kurdan e.

Ziman, navên herêmî, stran, çîrok, bîranîn, adet, sembol û cureyên jiyana rojane hemû dikarin bibin amûrên ku kes bi wan re xwe bi civakeke mezin ve girê dide. Ji ber vê yekê, çand ji bo civaka kurdî tenê mijara estetîk an folklorîk nîne; ew di pêvajoya “ez kî me?” de roleke bingehîn dilîze.

 Ziman yek ji hêmanên herî girîng ên çandê ye. Ew ne tenê amûrek ragihandinê ye; ew di heman demê de nîşan dide ka civak çawa cîhanê dibîne, pênase dike û fêm dike.

Di civaka kurdî de, zimanê kurdî di veguhastina bîranînan de roleke pir girîng dilîze. Çîrokên malbatî, stranên kevin, metelok, dengbêjî (stranên kevneşopî yên kurdî) û wêjeya devkî dîroka civatekê ji nifşekî bo nifşekî din vediguhezînin.

Ji vê perspektîfê ve, bîra civakî bi karanîna ziman xurt dibe. Lê belê, dema ku ziman ji malbat, perwerde, medyayê û jiyana rojane tê dûrxistin, berdewamiya çandê jî dikare bi pirsgirêkan re rû bi rû bimîne.

Civakek ne tenê bi mirovên îro dijîn tê pênasekirin. Her civak li ser bîranînên hevpar jî ava dibin. Bîranînên malbat û civakê, çîrokên rabirdûyê, abîdeyên dîrokî û sembolên çandî dikarin wekî zelqokê tevbigerin ku nifşên cuda bi hev ve girêdide.

Di vê çarçoveyê de, çanda kurdî roleke girîng di parastina bîra kolektîf de dilîze. Stranên gelêrî, wêje, çîrokên devkî û serpêhatiyên malbatî dikarin wekî arşîveke civakî ku ji bo her kesî gihîştî ye werin dîtin.

Rojhilata Navîn ji hêla sosyolojîk ve herêmeke piralî ye. Gel, ziman, ol, kom û çandên cuda bi hev re dijîn, bandorê li hev dikin û di heman demê de hewl didin ku taybetmendiyên xwe biparêzin.

Di vê çarçoveyê de, çanda kurdî jî ji ber têkiliyên demdirêj ên bi çandên erebî, farisî, tirkî, asûrî, ermenî û yên din re şekil girtiye. Ji ber vê yekê, çanda kurdî nikare wekî çandek ku ji aliyê çandên din ên Rojhilata Navîn ve nehatiye bandorkirin were lêkolînkirin. Ew di nav têkiliyên civakî û çandî yên Rojhilata Navîn de bi pêş ketiye.

Ev têkilî nîşan dide ku çand dikare di heman demê de hem xweparastinê û hem jî ragihandinê piştgirî bike.

Modernîzasyon, bajarvanî û teknolojiyên ragihandinê jî şêwaza jiyana civakên kurd diguherînin. Dibe ku nifşên nû, nemaze yên ku li bajaran dijîn, ji hin edet û şêwazên jiyana kevneşopî dûr bikevin. Lê belê, ev her gav nayê wê wateyê ku çand wenda dibe.

Çand dikare biguhere û xwe li gorî şert û mercên nû biguncîne. Stranên kevneşopî dikarin bi muzîka nû re bibin yek; wêjeya kurdî dikare li ser platformên dîjîtal were belavkirin; ziman dikare ji malê derbasî medyaya civakî bibe.

Ji vê perspektîfê ve, pirsa sereke ne tenê "çand çiqas baş hatiye parastin?" e, lê belê "çand çawa di bin şert û mercên nû de diguhere û dijî?" ye.

Dînamîkên çandî ji bo kurdan di koçberî û dîasporayê de roleke girîng dilîzin. Dema ku mirov ji welatên xwe dûr dikevin, ziman û çand carinan dibin rêbaza sereke ya parastina hesta aîdiyetê.

Di civakên dîasporayê de, çand dikare di nav malbatan, komên civakî, komeleyan, medyayê, muzîk û wêjeyê de ji nû ve were avakirin. Ji ber vê yekê, dîaspora ne tenê qadeke erdnîgarî ye; ew dikare bibe qadeke nû ji bo hilberîna çandî.

Pêşeroja çanda kurdî bi giranî girêdayî wê yekê ye ku nifşên nû çiqas têkiliyek zindî û dînamîk bi çanda xwe re ava bikin. Parastina çandê tenê bi karanîna zorê ne mimkun e. Çand tenê bi jiyan, hilberandin û nûkirina di jiyana rojane de dikare bijî.

Ji ber vê yekê, perwerdehiya bi zimanê kurdî, bernameyên çandî, wêje, huner, arşîvkirina bîranînan û bikaranîna teknolojiyên nû dikarin roleke girîng di parastina vê mîratê de bilîzin.

Ji perspektîfeke sosyolojîk ve, çanda kurdî ne tenê mîrateyeke rabirdûyê ye. Ew mekanîzmayeke civakî ye ku nasnameyê ava dike, bîranînê diparêze, aîdiyetê xurt dike û li hember guhertinên civakî xwe ji nû ve pênase dike.

Ji ber vê yekê, cihê çanda kurdî li Rojhilata Navîn ne tenê bi dewlemendiya folklorîk an kevnariya wê tê pîvandin. Girîngiya wê di kapasîteya wê ya afirandina nasname, bîr û berdewamiya civakî di nav civatek pirzimanî û pirçandî de ye, di nav hemû guhertinan de ku ji hêla modernîte, bajarvanî û globalîzasyonê ve hatine çêkirin.

Çandeke zindî ne ew çand e ku naguhere; çandeke zindî ew e ku diguhere, lê xwe di nav guhertinê de wenda nake.