Mîyanê tarîtîye de xoverdayîşê îradeyî

Darbeya askerî ya 12’ê îlonê 1980, tarîxê sîyasî yê Tirkîya de qonaxê şikiyayişî yo herî xorîyan ra yew a. Rejîmê darbeyî, seba ke şarê kurdî qirim ra biviyarno û heme komelî newe ra dîzayn bikero, di sere de Têgêrayîşê Azadîya Kurdan û heme muxalîfanê hemverê xo tasfiye bikero, zîndanî kerdbi laboratuvarê "islahkerdiş, teslîmgirewtiş û çinkerdişî". Yew zîndano ke na polîtîka bi awayê ko herî wehşî û sîstematik amê şuxulnayîş, zîndanê 5 numreyê Amedî yo eskerî bi.

Zîndanê Amedî, tenê yew hapisxane nêbi, merkezê şikitişê îrade û nasnameyê siyaseta kurdan bi. Merkeze şikitişê îradeyê qadroyanê Têgêrayîşê Azadîya Kurdistanî bi. Waştê înan hucre bi hucre bihelino û teslîm bigero. Zîndan kerdbi merkezê asîmîlasyon, helnayiş û çinkerdişê kurdan. Vera nê taritîyê qatî de, 14ê Temmuze 1982an de Çalakîya Veyşanîya Pîl ame destpêkerdiş. Na çalakî vera konseptê îmhayo fizîkî û psîkolojîk de xala herî radîkal, trajîk û tarixî ya xoverdayîşîya.

Rejimê 12’ê îlone û laboratuvarê 5 Numreyî 

Darbe ra pey, Yuzbaşi Esat Oktay Yildiran zey midûrê Zîndanê Askeri yê Amedî ame bê tayinkerdiş. Esat Oktayî îdareya xo de rejîmêko winayin viraştbi însanî, însanîyeyî ra dûrî bifîno. O wext kerdoxê ke zîndan de ameynî kerdiş, raporanê pawitoxanê heqanê însanan ê dinya zî mîyan de zey “kerdoxê zîndanan ê herî bêmerhamet yê zîndanî" de ca girewtbi.

Sloganê "Tirkî qisey bike, zaf qisey bike” zîndan de her kunc de ameybi nuştiş. Kurdkî qiseykerdiş, ziwanê ma yê xo şuxulnayiş, semedê işkenceya tewr giran bi. Heme hepsî ser o ferz kerdê ke marşê askerîyan heminan ezber bikerê. Polîtîkaya bênasnamekerdiş û tirkkerdişî înan ser o ameynê ferzkerdiş. Polîtîkaya asîmîlasyon a kulturî û bênasmekerdişî bi heme xidariya xo merîyete de bî.

Hucreyan de mîyan de awa laximî de tepiştiş, werdişê pîsî, bi saetan derbkerdiş, bin name perwerdeyê leşkerî de îşkenceyo fizîkî, qedexekerdişê vînayişê keyeyan bibî fina wehşetê sîstematîkî. Ser heme hepsîyan, îtirafkarî û teslîmîyet ameynî ferzkerdiş. Sereke armancê înan o bi ke, îradeyê vîrdozî û sîyasî yê hepsîyan bişikno û înan bikero "îtîrafkar". Ser beden û ruhê hepsîyanê ke ameynî rijnayîş heme komelî ser o tersê xo awan bikerê û bêveng bikerê.

Raya ke şina xoverdayîşî: Mazlûm Dogan û Çarî

Vera îşkenceyo sîstematîk de şikiyayîşo herî pîl, 21ê Adarê 1982an de bi çalakîya awankerdoxanê PKK’yî ra Mazlûm Doganî ya bi hîrê niftikanê kifrît pêk ame. Na çalakî, qarşî bêvengîye û tersa zîndanî de bi çirûskê verîn ê destpêkî. Na çalakî dime ra 17ê Gulana 1982an de Ferhat Kurtay, Necmî Oner, Mahmût Zengîn û Eşref Anyik (Çarin) bedenê xo kerdî adir. Vera polîtîkaya teslîmîyetî de bi canê xo çalakî pêk arde û tarîtîya zîndanî qeleşna. Nê çalakîyanê ferdî û komî, kerd ke hêrso ke zerîya merdiman de bibo pîl û qerardarî. Bingehê xoverdayîşêko kolektifî.

Çalakîya veyşanîya pîl a 14’ê Temuze

Roja 14ê Temuze 1982an de, dewaya herî pîl a Zîndanê Amedî ya 5 Numreyî de, qadroyanê PKK’î yê serkeşan ra Mehmet Hayrî Dûrmûşî vernî heminan heqê xo girewt girewt û qiseykerdişê xo yo tarîxî kerd. Hayrî Dûrmûşî vat: “Qabê protestokerdişê kerdoxanê ne însanî yê zîndanî, îşkenceyî û nêşinasnayîşê îradeyê ma yo sîyasî ez dest bi çalakîya veyşanîya mergê kena.”

Badê vatiş û qerarê xoverdayîşê Hayrî Dûrmûşî, Kemal Pîrî, Akîf Yilmazî û Alî Çîçekî ke bi lezabez vatî; ma zî tewrê qerarê Hayrî Dûrmûşî benê.

Waştişê xoverdêran zaf bi qerardar û însanî bîyê:

-Wa îşkenceyî heme derhal bêrê vindarnayîş.

-Wa zext û zorê leşkerî bêrê vindarnayiş û yewreng cil û bergî ma ser nêrê ferzkerdiş.

-Wa heqê xo pawitişo sîyasî bêro naskerdiş.

Qiseyê Kemal Pîrî yo Tarîxî wina bi:

"Ma bi qasê ke rayde canê xo bidê ciwîyayîş ra hes kene. La ma çi rayan ciwîyayîşêko bêrûmet qebûl nêkenê.”

Na çalakîye de rejîm seba ke îradeyê înan bişikno heme rayê xirabinî cerebnayî. La nêeşka îradeyê xoverdêran bişikno. Xoverdêran, hucreyanê xo de hetkarîya tibbî qebûl nêkerdî û roj bi roj bedenanê xo helna û yew gam pey ser nêeşt.

Kronolojîyê xoverdayîşî

Rojanê çalakîya veyşanî yê averşîyayan de seba veyşanîye û teyşanîye bedenê xoverdêran yew bi yew kewtî binê giraniye:

Kemal Pîr: Roja 55. a çalakîye de, 7ê Êlula 1982an de resa şehadetî. Yew sosyalîstê kê Behrê Siyayî yo ke bibî rayhevalê şarê kurdî bi sembolê tewr muhîm o nê xoverdayîşî.

Mehmet Hayrî Dûrmûş: 12ê Êlula 1982an de, roja 60. ya çalakîye de resa şehadetî. Vasîyetê xo de vat: "Ser kêlikê mezelê min binûsê, şarê xorê deyndar şi” û bi na vatişê xo çitaya xofedakerdişî diyar kerd.

Akîf Yilmaz: 15ê Êlula 1982an de xoverdayîşê xo bi şehadet tacîdar kerd.

Alî Çîçek: 17’ê Îlonê 1982 de, fina endamê ko herî ciwanî xoverdayîşê xo bi şehadet tacidar kerd.

Serê 80nan ra heta nika; Tarîtîyo bêwext

A çirûska radîqala ke 14ê Temuze 1982an de Zîndanê Askerî yê Amedî 5 Numreye de ame tavistiş, tenê hemverê cûnta yê askerî ya a dewrî rê cewabê ko fîzîkî nêbi, esasê xo de vera stratejîya muktedîrî ya girewtişê binê tahakkumê bedenî û teslîmgirewtişê ruhî de yew meydan wendişêko felsefî bi. Ser a xoverdayîşê tarîxî ra desan serrî viyartî, zaf hukûmetî bedilyayî, zaf qanûnî û rêziknameyî bedilyayî la felsefeya dewlete, aqil û polîtîkaya dewlet a zîndanî qet nêbedilya. Heman hişmendî nika zî dewam kena.

Ewro hepsîyê ke nêweşê giranê nînê tahlîyekerdiş, tabûtan de zîndan ra vejîyenê, hepsîyê ke 30 serrî cezaya xo ya giran qedînayî, bi ferzkerdişê "poşmanbiyayişî" heqê înan ê azadîye yenê xespkerdiş. Nê kerdoxê a polîtîkaya zîndanan a seyî ra 80 ya. Cayê îşkenceyo fizîkî û derbkerdişo giranî yê verênî de, stratejîya çinkerdişî û tahakkumo biopolitik o ke ro wext vila kerda, ca girewto.

Tahakumiya ser bedenî:Biopolîtîka û "Cuyayişo rût"

Felsefeyê modern de feylesofî sey Michel Foucault û Giorgio Agamben vanê ke, qeweta dewlete henî tenê bi qanûnan nê, raşta raşt ser kontrol kerdişê estbiyayişê biyolojîk yê insanî (beden, sihet, emr) tahakumê xo dewam kena. Agamben bi namey "cuyayişo rût" vano: merdimo ke binê pawitişê qanûnî ra amê vecnayiş, kiryarê ke ser êy pêkyenê û kiştişê ey sûc nêbeno. 

12’ê Îlone ra heta ewro nêweşê giranê ke zindananê Tirkiya de yenê girewtiş tam tezahurê nê konsepte "cuyayişo rûtî" ya rojane yo. Saziya Adli Tipî (ATK) û saziyê sey înan pîvanê tibbî û zanist ra zaf bi reflekse vîrdoziya dewlete raporanê " eşkeno zindan de bimano" virazenê. 

No zî keno ke zanistê tipî bibo hacetê siyasî, qadê şîfa biyayiş ra veciya û biba hacetê cezadayişê serdestî. Merdimê ke kewtê nêweşiya mergî ya giran û nêeşkê tenê bicuyê, nêeşkê xizmetê xo yê ferdî zî bikerê, tepiştişê înanê miyanê çar dêsan nîno manê înfazê ko hiqûqî.

Îşkenceyo qaba ra hetanê burokrasî û rejîmê tecrîtî

Serranê 1980an Zîndanê Amedî ra heta ewroyî zîndanê bi nameyê tîpê F, S, Y, ya zî zîndanê bi name Ewleyîya Berze mîyan de yew qutbîyayîş çinîyo. No tenê rafînebîyayîşê (pakbîyayîşê) yew metodî yo. Serranê 1980an de bi kutik, dar, kalas û kemeran, awa laximî u bi quweto qaba waştenê ke ruhê hepsîyan birijnê. Ewro zî bi tecrîdê qatî, bi îzolasyonê sosyalî, bi qedexeyê pirtûkan û bi qedexeyê têkilîya malbat û teberî wazenê ruhê hepsîyan birijnê. Polîtîkaya zîndanî de yew bedilnayîş çinîyo, tenê mîyanê yew dewamîye de îşkenceyo qaba ra derbasî rejîmê burokrasî û îzolasyonî biyê.

Verê joy, vengê îşkenceyî korîdoranê zîndanan de veng dayêne, ewro bi dêsanê zaf berzan û bi hucreyanê yew kesî hepsî komel ra û çimê merdiman ra yeno visnayiş. Yanî şîddet amo estetîzekerdiş û binê nameyê "mewzuatî" de ameyo rewakerdiş. Bi nê awayî wazenê kerdoxanê xo binimnê.

Ontolojîya bêwext ya xoverdayîşî

Zîndananê Amedî yê 12ê Êlule xoverdêrîya Hayrî Dûrmûş, Kemal Pîr û rayhevalanê înan, fizîkîya mergî vîyart û yew xeta estbîyayîşî viraşt. Ewro zî, hepsîyê ke nêweşîya xo ya giran qet nêkenê xem û tahlîye hêvî nêkenê, hepsîyê ke badê 30 serran ferzkerdişê poşmanbîyayîşî bêrûmetî vînenê û qet pax pênekê verdewamîya ruh û felsefeya xoverdayîşê çalakîya pîl a Xeyrî û Kemalî ya.

Polîtîkaya zîndanî ya Dewleta Tirke ser ra desan serrî vîyart zî, meseleya kurdan û şaranê muxalîfan de mîsyonê xo yê yew laboratuvarê "tepesnayîş û şikitîşê îradeyî" vîndî nêkerdo. 

La belê raştîya felsefî ya ke desthilatdar nêwazeno bivîno na ya: ‘Îrade û rûmetê merdimî, emrê merdim yo biyolojîk wayîrê mane û îradeyêko zaf muhîm û qedîm o. Nê bedenê ke tabûtan de vejyenê teber û nê ke taloqkerdişê tahlîye yê bade 30 seran nêeşkenê cewherê ê îradeyî kemî bikerê. Zîndan, her çend muktedîrî rê sey cayêko hukûmranîyo qatî bieyso zî, hetê felsefî û meşrûbîyayîşî de cayêko tede bêçareyîya tewr rût eysena û teşhir bena.

Mîraso tarîxî û sîyasî

Xoverdayîşê 14ê Temuze, stratejîya cunta ya askerî ya ke Zîndanê Amedî ser o viraştbi "teslîmgirewtiş û çinkerdiş" pûç kerd. Polîtîkaya tersnayîşî û çokdayişî ya ke zîndananê dewlete de amebî plankerdiş mîyanê komelê kurdî de bi semedê şikiyayişo xorîn, hêrs û hişyarbîyayîşê şarî rê raye akerd.

Xoverdayîşê 14ê Temuze, vera polîtîkayanê cûnta ya 12ê Êlule ya ke waştê di şexsê qadroyanê serkeşan ê PKK’yî de şarê kurdî biceresno, teslîm bigero û çinê bikero cewabo tewr pîl bi. Vera bênasnamekerdiş û îtîrafkarî de, çalakîya nasname û îradeyê xo wayîrvecyayîş o. Vera tecrît û bêvengîya qatî de, eywanê mahkemeye de eşkerekerdişê manifestoyê ciwiyayîşê newî yo tarixî yo. Yew destano ke bedenê însanî beno silaho tewr pîl û dêsanê tersî yê ke waştêne şarî ser o virazê rijna.

Na çalakî, dêsê zîndanê Amedî rijnay û seba komelî kurdî bi çimeyê moralî, qewetî û xetê xoverdayîşî. Her çiqas rejîm hepsîyan bi awayêko fizîkî mîyanê çar dêsan de tepişte bigo zî, nêeşkîya îradeyê înan o sîyasî û felsefeya înan ê xoverdayîşî yo ke viraştbi çinê bikero. Ewro zî xoverdayîşê 14ê Temuze, hafizaya sîyasî ya kurdan de sey "Roja Rûmetî" û vera teslîmîyetî de manîfestoyê xoverdayîşî yo tewr radîkal yeno qebûlkerdiş.