Komunalîte dermanê derûnî û rêya aştiyê ye

Mirov tenê bi xwarin, kar û cihê razanê nayê parastin. Pêwîstiya bi têkiliyên ewle, bi rêzgirtin, bihîstin û hestkirina girêdana bi civakê re pêwîstiyeke bingehîn a mirovî ye. Lêkolînên derûnî û civakî nîşan didin ku hesta ‘ez ne bi tenê me’ bandoreke erênî li ser saxlemiya derûnî, baweriya bi xwe, hêvî û hêza rûbirûbûna bi stresê re dike. Baumeister û Leary (1995) girêdana civakî wek pêdiviyeke bingehîn a mirovahiyê diyar dikin. Dema ku mirov xwe têkildar, biqedir û ewle hîs dike, dikare bi şertên zehmet ên jiyanê re baştir rû bi rû bimîne.

Ji ber vê yekê, komunalîte ne tenê modela siyasî yan aborî ye. Ew di heman demê de şerta derûnî û civakî ya jiyana birûmet e. Komunalîte wateya wê ye ku mirov bi rêzgirtina maf, sînor û azadiya bi hev re di jiyana hevpar de beşdar dibin. Ew di guhdarî, parvekirina berpirsyariyê, alîkariya hev û avakirina têkiliyên ku mirovan di demên zehmet de bi tenê nahêlin de xwe nîşan dide. Ev nêzîkatî ferdîtiyê tune nake; berevajî, şertên wê diafirîne ku her kes dengê xwe bibêje, ramanên xwe parve bike û di biryaran de cih bigire.

Di cîhana îro de tenêtî, stres, bêewlehî, bêhêvîtî û bêbawerî zêde dibin. Bêkarî, koçberî, şer, cudakirin, zextên aborî û qutbûna têkiliyên malbatî dikarin bandoreke giran li ser derûniya mirovan bikin. Kesek ku bi tenê dimîne, dikare hîs bike ku dengê wî/wê nayê bihîstin, ku ew bêqedir e yan ku ji bo pêşerojê hêviya wî/wê kêm e. Ev tenêtî ne tenê hestek kesane ye; gelek caran ew encama şertên civakî ne ku mirovan ji hev dûr dixin. Rêxistina Tenduristiya Cîhanê (WHO) di raporên xwe de balê dikişîne ser girîngiya têkiliyên civakî û piştgiriya civakî di parastina saxlemiya derûnî de. Cohen û Wills (1985) jî diyar dikin ku piştgiriya civakî dikare bandora zext û stresê kêm bike. Ev tê wateya ku pirsgirêkên derûnî divê ne tenê wek lawaziya kesekî bên dîtin. Ew bi şertên civakî, aborî û siyasî re jî girêdayî ne. Di gelek rewşan de, alîkariya pisporên tenduristiya derûnî pêwîst e. Lê civakeke hestiyar dikare şertên ewle ava bike ku mirov bê tirs alîkariyê bixwaze, hestên xwe parve bike û bi tenê nemîne.

Di jiyana rojane de, komunalîte dikare bi gavên hêsan, lê bandordar dest pê bike: cîran ji hev dipirsin ka çawa ne; malbat dem veqetînin ku li hest û fikrên zarokan guhdarî bikin; ciwan di komên xwendin, çand, huner an werzîşê de hev nas bikin; jin cihên ewle ji bo axaftin û hevgirtinê ava bikin; û kesên pîr, nexweş an malbatên di tengasiyê de ne, bi tenê neyên hiştin. Ev karên rojane bi çavên biçûk xuya dikin, lê di rastiyê de bingeha baweriyê ava dikin. Bawerî jî tenê hestek nîne; ew serişteyek civakî ye ku civak bi wê dikare pirsgirêkên xwe bi diyalogê çareser bike, li hember krîzan xurt bimîne û pêşerojek hevpar ava bike. Ev nêzîkatî ji bo civaka kurdî hinekî bêhtir girîng e. Koçberî, şer, dabeşbûna malbatan, zextên siyasî û êşên dîrokî li ser bîra civakî û têkiliyên mirovan bandor kiriye. Tirs, bêbawerî, bêdengî yan hesta bêkokiyê dikarin ji nifşekî derbasî nifşekî din bibin. Lê civaka kurdî di heman demê de xwedî xezineyeke çandî û civakî ya bihêz e: ziman, dengbêjî, çîrok, rêzgirtina ji pîran re, hevaltiya cîranan û çanda hevgirtinê. Ev nirx ne tenê bîranînên rabirdûyê ne; ew dikarin wek serişteyek ji bo pêşerojek demokratîk, ewle û bi rûmet bên zindîkirin.

Parastina zimanê kurdî li malê, rêxistina komên xwendinê, çalakiyên ciwanan, parvekirina zanînê, piştgiriya ji jinan re û alîkariya malbatên di tengasiyê de ne tenê karên çandî ne. Ev di heman demê de karên parastina derûnî û xurtkirina girêdana civakî ne. Dema ku mirov bi zimanê xwe dibêje, çîroka xwe parve dike û xwe di nav civaka xwe de dibîne, hesta kok, rûmet û berpirsiyariya wî/wê xurt dibe. Di vê çarçoveyê de, beşdariya jin û ciwanan bingehîn e. Civakek ku dengê jinan qels dike, nîvê aqil, tecrûbe û hêza xwe qels dike. Azadiya jinan ne tenê mafekî taybet e; ew şerta civakeke saxlem û demokratîk e. Jin divê di biryaran de beşdar bin, bi ewlehî biaxivin û ji tundî, zext û heqaretê bên parastin. Her wiha, ciwan ne tenê ‘pêşeroja’ civakê ne; ew îro jî xwedî deng, zanîn, hêvî û afirîneriyê ne. Dema ku ciwan di xebatên çandî, ekolojîk, zanistî û civakî de rol werdigirin, baweriya wan bi xwe û bi civaka xwe re zêde dibe. Pêvajoyên aştiyê û entegrasyona civakî jî tenê bi peymanên siyasî nayên avakirin. Aştiya mayînde dema pêk tê ku mirov bê tirs bijîn, dengê wan were bihîstin, mafên wan bên nasîn û li cudahiyên wan rêz bê girtin. Di civakeke bi aştî de, nakokî bi heqaret, tecrîd û tundiyê nayên çareserkirin; ew bi guhdarî, diyalog, rûbirûbûna bi rastiyê û dadperweriyê tên birêvebirin.

Israra li ser komunalîteyê, di rastiyê de israra li ser mirovatiyê ye. Mirov dema tê bihîstin aram dibe; dema parve dike hêzdar dibe; û dema di nav civakeke ewle de dijî, dikare hêviyê ji nû ve ava bike. Civakeke ku li ser bawerî, azadî, edalet û hevgirtinê hatiye avakirin, ne tenê li hember krîz û zehmetiyan xurt e, lê ji bo hemû kesan jiyaneke bi rûmettir û bihêvîtir jî ava dike.