Ji Fîsê ber bi Komara Demokratîk ve, gava dîrokî ya yekemîn

Dîrok di hin deman de ne tenê bûyerên ku hatine jiyîn tomar dike; di heman demê de qonaxên nû yên ku pêşerojê ava dikin jî dest pê dike. Gava ku di sala 1978an de li gundê Fîsê yê girêdayî navçeya Licêya Amedê hate avêtin, ew bû yek ji wan xalên dîrokî ku bandora xwe ne tenê li ser bîra kolektîf a gelê kurd, lê li ser pêvajoya siyasî ya Tirkiyeyê jî hişt.

Piştî zêdetirî nîv sedsalekê, ew rêwîtiya ku bi têkoşîn û guherînên civakî hatiye naskirin, îro dikeve qonaxeke nû. Vê qonaxê ne tenê şertên siyasî, lê ezmûnên ku di van salan de hatine komkirin jî girîng dikin. Ji ber vê yekê, girîngî ne tenê fêmkirina rabirdûyê ye, her wiha derxistina dersên wê ji bo pêşerojê ye.

Nirxandinên dawî yên Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di civîna xwe de ku bi heyeta Îmraliyê ya DEM Partiyê re hat kirin, derfeteke nû ji bo nîqaşên demokratîk vedikin. Gotina wî ya ku dibêje, "Rêya hezar kîlometreyî bi gavekê dest pê dike", îradeya destpêkirina qonaxeke nû ya siyasî diyar dike.

Ji vî alî ve, têgihiştina Komara Demokratîk tenê pêşniyareke siyasî ya demkurt nîne; ew nêrînek e ku têkiliya dewlet û civakê li ser bingehên demokratîk ji nû ve difikire.

Fêmkirina vê rêwîtiyê ne tenê bi dîroka rêxistineke siyasî ve sînordar e. Ew di heman demê de dîroka lêgerîna maf, azadî û nûnertiya demokratîk e. Ji ber vê yekê, Fîs ji cihekî dîrokî zêdetir, bûye sembola girêdana bîra rabirdûyê bi hêviya pêşerojê re.

Rewîtiya dîrokî ya ku li Fîsê dest pê kir

Di dîrokê de ti guherîneke mezin ji şert û mercên xwe serbixwe dernakeve holê. Her qonaxek nû encama şertên dîrokî, guherînên civakî û lêgerîna çareseriyên siyasî ye. Ji ber vê yekê, bûyera Fîsê tenê wekî damezrandina rêxistineke siyasî nayê fêmkirin; ew encama pêvajoyeke dirêj e ku bi salan ava bûye.

Ji bo fêmkirina vê pêvajoyê, divê avakirina Komara Tirkiyeyê û modela dewleta neteweyî ya piştî 1923yan were nirxandin. Di salên destpêkê yên komarê de, avakirina dewletê li ser navendperestî û yeknasnameyê hate esasgirtin. Di vê modelê de, cihêrengiya civakî û çandî ne wekî nirx, lê gelek caran wekî pirsgirêk hate dîtin.

Piştî Destûra Bingehîn a 1924an, ev nêrîn di siyaset û qanûnê de bêhtir cih girt. Di encama vê pêvajoyê de, têkiliyên dewlet û civakê jî bi awayekî nû şekil girtin û pirsgirêka kurdî kûrtir bû. Bi vî awayî, mesele tenê ne ya nasnameyê, bi demokrasî, mafên hemwelatiyan û nûnertiya siyasî re jî girêdayî bû.

Di salên 1970yî de Tirkiye bi qeyranên aborî, aloziyên siyasî û tundûtûjiyê re rû bi rû ma. Di heman demê de, li gelek deverên cîhanê tevgerên ku li ser maf, azadî û nasnameyê radiwestin bandor li civakan dikir. Di nav van şertan de, gava ku li gundê Fîsê hate avêtin, wekî nîşaneya lêgerîneke siyasî ya nû derket holê.

Ji wê rojê û vir ve, Fîs tenê bi navekî gund ve girêdayî nema. Ew bû beşek ji bîra kolektîf a gelê kurd û di heman demê de cihê xwe di dîroka siyasî ya Tirkiyeyê de girt. Lê ev rêwîtî bi şer, wendahiyên mirovî û birînên kûr ên civakî re jî hate domandin.

Di van salan de ezmûnên ku hatin komkirin, şertên nû ji bo nîqaşên li ser demokrasî û pêşeroja hevpar amade kirin. Ji ber vê yekê, Fîs îro tenê wekî bîranînekê nayê xwendin; ew di heman demê de bûye referanseke dîrokî ku bêyî fêmkirina wê, nirxandina pêvajoyên îroyîn kêm dimîne.

Qonaxa dîrokî: guherîna demokaratîk

Dîrok şertên xwe her dem nû dike. Ji ber vê yekê, şertên ku di demekê de rêyeke siyasî ava kirine, dikarin di demeke din de pêdiviya nêzîkatiyeke nû derxînin holê. Ev ne redkirina rabirdûyê ye, lê xwendineke nû ya ezmûnan e ku di wê de hatine komkirin.

Piştî zêdetirî nîv sedsalê ezmûn, têkoşîn û hewldanên cur bi cur, şertên siyasî û civakî yên îroyîn ji yên berê cuda ne. Ji ber vê yekê, pirsa sereke ne tenê şîrovekirina rabirdûyê ye, lê  ew e ku çawa dikare pêşeroj li ser bingehên demokratîk were avakirin.

Di vê çarçoveyê de, nirxandinên dawî yên Abdullah Ocalan balê dikişînin ser pêdiviya vekirina qonaxeke nû. Gotina wî ya ku dibêje, "Rêya hezar kîlometreyî bi gavekê dest pê dike", tîne bîra me ku guherînên mezin bi gaveke biçûk lê bi îradeya xurt dest pê dikin. Her wiha, gotina "Em ji bo çareserkirina pirsgirêkeke dîrokî dikevin rê" armanca pêvajoyekê ya dirêj û berdewam diyar dike.

Lê her guherîneke dîrokî tenê bi daxwaz an gotinan pêk nayê. Ji bo ku bibe rastî, ew hewceyê zemînek qanûnî, baweriya civakî, diyalog û beşdariya berfireh e. Ev şert, bingeha her pêvajoyekê pêk tîne ku dixwaze ji pevçûnê derbasî çareseriyê bibe.

Ji ber vê yekê, guherîna demokratîk divê wekî pêvajoyeke hevpar were fêmkirin. Ew tenê berpirsyariya aktorên siyasî nîne; civak, saziyên demokratîk û hemû aliyên ku beşdarî jiyana giştî ne jî di vê pêvajoyê de rolek wan a girîng heye. Ger ev derfet bi rastî were nirxandin, ew dikare bibe destpêka qonaxeke ku nîqaşên siyasî bi zimanê demokrasî û lihevhatinê bên meşandin.

Avakirina entegrasyona demokratîk

Ger şertên siyasî yên îroyîn derfeteke nû diafirînin, pirsa bingehîn ew e ku ev derfet dê bi kîjan nêrîn û bingehan were bikaranîn. Ji vî alî ve, entegrasyona demokratîk tenê têgiheke teorîk nîne; ew pêvajoyek e ku armanc dike têkiliyên di navbera dewlet, civak û hemwelatiyan de li ser bingehên demokratîk ji nû ve ava bike.

Di vê nêrînê de, yekîtî ne bi yekrengkirinê, lê bi pejirandina cihêrengiyan tê avakirin. Ziman, çand, bawerî û nasnameyên cuda ne astengên jiyana hevpar in; berevajî wê, ew nirx in ku civakê dewlemend dikin. Ji ber vê yekê, yekîtî û cihêrengî ne dijberên hev in, lê du bingehên jiyana demokratîk in.

Entegrasyona demokratîk tê vê wateyê ku her hemwelatî, bêyî ku nasname, ziman an çanda xwe wenda bike, bikaribe bi maf û berpirsyariyên wekhev beşdarî jiyana civakî û siyasî bibe. Ev nêrîn şertên jiyaneke hevpar a ku li ser rêzgirtina hevdu radiweste pêşkêş dike.

Ji vê perspektîfê ve, pirsgirêka kurdî nikare tenê wekî pirsgirêkeke etnîk an herêmî were xwendin. Ew di heman demê de bi asta demokrasiyê, serweriya mafan û qelîteya jiyana siyasî ya welêt ve girêdayî ye. Her gavek ku di vî warî de tê avêtin, şertên ku hemû hemwelatî jê sûdê werbigirin diafirîne.

Lê serkeftina vê pêvajoyê tenê bi biryarên siyasî nayê misogerkirin. Ew hewceyê çandeke diyalogê, baweriya bi hevdu û beşdariya berfireh a civakê ye. Dema ku van nirxan di jiyana rojane de cih digirin, reformên siyasî jî dikarin bibin bingeha guherîneke mayînde.

Ji ber vê yekê, rêwîtiya ku li Fîsê dest pê kiribû, di şertên îroyîn de wateyek nû distîne. Ger di destpêkê de armanc vekirina rêyek bû, îro armanc avakirina civakeke demokratîk e ku cihêrengiyên xwe wekî nirx dibîne û pêşeroja xwe li ser jiyana hevpar ava dike.

Ji Fîsê ber bi komara demokratîk ve

Dîrok tenê bîranîna rabirdûyê nîne; ew di heman demê de ceribandina îradeya civakan e ji bo avakirina pêşerojê. Ji vî alî ve, rêwîtiya ku di sala 1978an de li gundê Fîsê dest pê kir, di nîv sedsalekê zêdetir de ji bûyereke siyasî derbas bûye û bûye beşek ji nîqaşa li ser demokrasiyê, aştî û jiyana hevpar.

Îro şertên nû derfeteke nû jî pêşkêş dikin. Lê ev derfet tenê dema dikare bibe qonaxeke dîrokî ku hem dewlet, hem civak û hem jî aktorên siyasî wê bi berpirsyarî û îradeyek hevpar tev bigerin. Ji ber ku pêşeroj bi tenê bi bîranînên rabirdûyê nayê avakirin; ew bi dersên ku ji wan ezmûnan tên derxistin ava dibe.

Ji vê perspektîfê ve, Komara Demokratîk ne armanceke demkurt e, ne jî tenê guhertineke siyasî ye. Ew pêvajoyeke dirêj e ku şertên jiyaneke hevpar li ser maf, serweriya qanûnê û rêzgirtina cihêrengiyan ava dike.

Di vê wateyê de, Fîs tenê cihê destpêkê yê dîrokê nîne; ew bîranîna berpirsyariyekê ye ku her nifş divê wê ji nû ve fêm bike. Ji ber ku her qonaxeke dîrokî bi gavekê dest pê dibe; lê ka ew gav dê ber bi pevçûnê here yan ber bi aştiya demokratîk ve, ew girêdayî biryar û îradeya civakê ye.

Heke ev derfeta dîrokî bi rastî baş were bikaranîn, rêya ku li Fîsê dest pê kiribû dikare di sedsala duyemîn a komarê de bi perspektîfeke demokratîk berdewam bike. Wê demê dîrok dê tenê wek bîra rabirdûyê nemîne; ew ê bibe ronahiya ku rêya pêşerojê ronî dike.