Ji bo derûniya kurdan aştî

Qanûnek di 18ê tebaxa 2026an de bi navê ‘Qanûna Hêzdarkirina Hevgirtina Neteweyî û Yekbûna Civakî’ hat îlankirin. Divê ev qanûn tenê ji aliyê hiqûqî û siyasî ve nayê nirxandin. Ev qanûn di heman demê de dikare ji aliyê tenduristiya civakî û bandorên psîkolojîk ên salên pevçûnê ve jî were nirxandin. Lê divê em derbarê naverok û encamên qanûnê de nirxandinên xwe li ser belgeyên fermî, qanûnên heyî û lêkolînên serbixwe ava bikin.

Pevçûnên çekdarî yên demdirêj, tenê mirin, birîndarî û wendahiyên aborî naynin. Ew dikarin bandorê li ser hesta ewlehiyê, têkiliyên malbatî, pêşketina zarokan, hesta aîdiyetê û hêviya mirovan ji bo siberojê bikin. Lê ev bandor li ser hemû kesan bi heman awayî dernakevin holê. Encama derûnî girêdayî ye bi asta rasterast a xuyabûna tundiyê, wendakirina kesên nêzîk, koçberiya neçarî, şertên aborî, piştgiriya civakî, temen, rewşa berê ya derûnî û gihîştina xizmetên tenduristiyê. Ji ber vê yekê, bidawîhatina pevçûnê û başbûna derûnî ya kes û civakên ku ji pevçûnê bandor bûne, du pêvajoyên cuda ne. Dema çek bêdeng dibin, dikare hesta tehdîdê kêm bike û zemîna başbûnê amade bike. Lê wendakirina kesên nêzîk, koçberiya neçarî, îşkence, girtin, wendakirina mal û milk an jî ezmûna cudakariyê bi tenê bi derketina qanûnekê ji holê ranabe. Başbûn bi ewlehiya domdar, gihîştina dadê, nasîna êş û serpêhatiyên mirovan, piştgiriya civakî, aramiya aborî û xizmetên tenduristiyê yên guncav re hêdî hêdî pêk tê.

Di psîkiyatriyê de em dizanin ku tehdîda domdar dikare li ser pergala stresê, xewê, baldarî, rêxistina hestan û baweriya mirovan li hev bandorê bike. Di zarokan de fikar, nîşanên depresyonê, nîşanên stresê piştî travmayê, pirsgirêkên reftarî û astengiyên di pêvajoya perwerdehiyê de dikarin xuya bibin. Di mezinan de jî depresyon, anksiyete, pirsgirêkên xewê û kêmbûna karîna jiyanê dikarin derkevin holê. Lê divê ev encam wekî tiştekî neçar neyên dîtin. Têkiliyên malbatî yên biewle, dibistanek biewle, piştgiriya civakî û destwerdana psîko-civakî ya zû dikarin xetereyan kêm bikin. Di dîroka nêzîk a civaka kurd de, pevçûn, koçberiya neçarî, wendakirina kesên nêzîk, girtin, wendahiyên aborî, cudakarî û astengiyên di derbirîna nasnameyê de di jiyana hin malbatan de cih girtine. Lê ne gengaz e ku em bêyî lêkolînên zanistî bibêjin hemû kurdan ev serpêhatî bi heman astê jiyane yan jî hemû bi heman encama derûnî re rû bi rû mane. Bandora travmayê ne tenê bi bûyera xwe, lê bi şertên ewlehiyê yên piştî bûyerê, bêîstikrariya aborî, piştgiriya civakî û gihîştina dadê jî tê diyarkirin.

Bandorên travmayê yên ji nifşekî bo nifşekî jî divê bi baldarî bên nirxandin. Nîşanên travmayê yên dê û bav, reftarên wan ên pir-parastinê û hesta tehdîdê dikarin li ser pêşketina hestyarî ya zarokan bandorê bikin. Lê ev veguhastin bi yek mekanîzmayê nayê ravekirin. Têkiliyên nav malbatê, awayê mezinbûna zarokan, feqîrî, cudakarî û bîranîna civakî hemû dikarin di vê pêvajoyê de rol bilîzin. Ji ber vê yekê parastina tenduristiya derûnî ya nifşên nû tenê bi fêmkirina travmayên berê ne; her wiha divê şertên jiyanê yên biewle û piştgirîdar jî bên avakirin.

Ji bo zarokan, aştî tenê nebûna pevçûnê nîn e. Aştî ew e ku zarokek di hawirdora biewle de bijî, bi rêk û pêk biçe dibistanê, ji bo ewlehiya malbata xwe her tim di fikarê de nebe û bikaribe ji bo siberoja xwe hêviyên rastîn ava bike. Lê hêviya zarokan, her çend nîşanek girîng be jî, bi tenê nikare bibe pîvana başbûna civakê. Nîşanên klînîkî, karîna jiyanê, domandina perwerdehiyê, têkiliyên civakî û şertên jiyanê divê bi hev re bên nirxandin. Ger qanûna çarçoveyî bibe sedem ku pevçûn kêm bibe û pêşbîniya hiqûqî zêde bibe, ev dikare hesta tehdîdê di civakê de kêm bike. Lê ev bandor bixweber çênabe. Awayê sepandina qanûnê, hevsengiya navbera ewlehî û mafan, çalakbûna kontrola demokratîk û beşdariya beşên cuda yên civakê dê girîng bin. Qanûn tenê wê demê dikare li ser tenduristiya derûnî bandora erênî bike ku ew bawerî, dad û pêşbîniya siberojê xurt bike.

Nasname, ziman, çand û aîdiyet jî ji bo başbûna derûnî girîng in. Kesê ku xwe girêdayî civakekê hîs dike û dikare nasnameya xwe bêyî tirs ji cudakariyê derbibire, dikare di civakê de beşdariya xwe û hesta nirxa xwe xurttir bike. Ji ber vê yekê parastina mafên zimanî û çandî, kêmkirina cudakariyê û xurtkirina prensîba hemwelatiya wekhev, beşên girîng ên aştiya civakî û derûnî ne. Ji bo başbûneke domdar, di herêmên ku ji pevçûnê bandor bûne de divê xizmetên tenduristiya derûnî ya zarok û ciwanan bên xurtkirin. Karkerên tenduristiya bingehîn divê di warê travmayê de bên piştgirîkirin û xizmetên psîko-civakî yên pispor divê ji bo gel hêsantir bên gihîştin. Piştgiriya ji bo wendahî û pêvajoya xemgîniyê, bernameyên rehabilitasyonê ji bo mexdûrên îşkence û miameleya xirab û polîtîkayên li dijî cudakariyê jî divê bibin parçeyek ji vê pêvajoyê. Her kesê ku travma jiyaye ne mecbûr e ku hewcedariya wî ya dermankirina psîkiyatrîk hebe. Ji bo hin kesan piştgiriya civakî, perwerde, kar û şertên jiyanê yên biewle dikarin ji dermankirina psîkiyatrîk jî girîngtir bin. Ji ber vê yekê destwerdan divê bi beşdariya civakên herêmî, bi liberçavgirtina taybetmendiyên çandî û zimanî û bi şopandina encaman ji aliyê lêkolînên serbixwe ve bên birêvebirin.

Aştî wê demê dibe domdar ku civak bikaribe ji siberojê bawer bike. Ev bawerî tenê bi gotinên siyasî nayê avakirin. Ew bi domdariya sepandina qanûnan, garantiyên hiqûqî yên karîger, zelaliyê, kontrola demokratîk û hebûna rêyên karîger ên daxwaza dadê tê avakirin. Ji ber vê yekê aştî tenê mijara ewlehiyê nîne; ew di heman demê de mijara tenduristiya gel, perwerdehiyê, polîtîkaya civakî û mafên mirovan e. Qanûna çarçoveyî bi tenê nikare hemû pirsgirêkên salên dirêj ên pevçûnê çareser bike. Encama civakî û derûnî ya pevçûnan bi tenê bi qanûnekê ji holê ranabe. Lê ev qanûn dikare ji bo xurtkirina siyaseta demokratîk, zêdekirina pêşbîniya hiqûqî û avakirina zemîna sazûmanî ya başbûna piştî pevçûnê destpêkek girîng be. Girîng e ku encama vê pêvajoyê bi awayekî serbixwe û zanistî were şopandin.

Ji bo civaka kurd, serkeftina vê serdemê tenê bi dawîhatina pevçûna çekdar nayê pîvan. Divê em bipirsin: Ma mirov xwe biewle hîs dike? Ma dikare nasnameya xwe bêyî tirsê ji cudakariyê derbibire? Ma zarok dikarin di şertên biewle de mezin bibin û perwerdeya xwe bidomînin? Ma malbat dikarin ji siberoja xwe re baweriyek maqûl ava bikin? Bêdengbûna çekan bû destpêkek girîng. Lê başbûna derûnî pêvajoyek dirêj û piralî ye. Ew bi ewlehî, dad, wekhevî, piştgiriya civakî û xizmetên tenduristiyê yên gihiştbar re dikare were xurtkirin. Di dawiyê de, aştî tenê nebûna şer nîne. Aştî ew e ku mirov neçar nebe jiyana xwe di bin tehdîd û bêpêşbîniya domdar de derbas bike; ew e ku bawerî, dad û kapasîteya bi hev re jiyanê di saziyan û civakê de were xurtkirin.

Ji bo civaka kurd, ev dikare derfetek dîrokî be: ne ku travmaya nifşên berê ji nifşên nû re were veguhastin, lê ku nifşên nû mîrata tirs û pevçûnê ne, mîrata aştî, ewlehî, wekhevî û hêviyê bistînin. Ji ber ku aştiya mayînde tenê dema ku çek bêdeng dibin nayê çêkirin; aştî wê demê bi rastî dest pê dike ku şer ji jiyana mirovan, ji bîra malbatan û ji derûna civakê jî dûr bikeve.