JABA û rêya vegerandina mîrateya nivîskî ya kurdî

“Mîrateya gelan tenê bi parastina wê nayê zindîkirin; divê bê dîtin, bê xwendin, bê lêkolînkirin û bê gihandin bo nifşên nû.”

Berhevoka JABA yek ji girîngtirîn xezîneyên dîroka ziman, wêje û çanda nivîskî ya kurdî ye. Ev berhevok bi navê Alexandre Jaba, konsulê Rûsyayê li Erziromê di sedsala 19an de, hatiye binavkirin. Bi alîkariya zanyar û nivîskarê kurd Mele Mehmûdê Bazîdî, Jaba gelek destnivîsên kurdî berhev kirin û ji bo parastin û lêkolînê şandin Rûsyayê.

Di berhevoka JABA de 39 berhemên cuda û 69 nusxeyên destnivîsan hene. Di nav van xezîneyên girîng ên çanda nivîskî ya kurdî de berhemên nivîskar û helbestvanên mezin ên edebiyata klasîk a kurdî, wekî Ehmedê Xanî, Feqiyê Teyran û Melayê Bateyî cih digirin. Di koleksiyonê de berhemên wekî Mem û Zîn, Mewlûd, Leyla û Mecnûn, Yûsif û Zuleyxa û nusxeyên Şerefnameyê jî hene. 

Li gel van berheman, di berhevokê de nivîsarên li ser ziman, ferheng, rêziman, dîrok, folklor û edebiyata devkî jî hene. Taybetmendiya herî girîng a JABA ew e ku di nav van destnivîsan de gelek nusxeyên kevn û kêmpeyda hene ku ji bo lêkolîna dîroka ziman, wêje û çanda kurdî çavkaniyên pir hêja ne. Bi vê yekê, JABA ne tenê berhevoka ji pirtûkên kevn e, lê hazîneyek e ji bîranîna nivîskî û çandî ya gelê kurd ku parçeyên girîng ên dîroka me ji bo nifşên îro û sibê diparêze.

Di vê çîroka dirêj de, navê Prof. Dr. Qedrî Yildirim bi taybetî girîng e. Di sala 2013an de, bi saya hewldan û serokatiya wî, girêdaneke akademîk bi saziyeke zanistî ya li St. Petersburgê re hate danîn. Armanc ew bû ku berhevoka JABA, ku di arşîvên Rûsyayê de ye, ji bo lêkolîner û zanîngehên kurd bi awayekî zanistî bigihîje destê lêkolîner û zanîngehan.

Di vê pêvajoyê de yek ji gavên herî girîng ew bû ku kopiya dîjîtal a berhevokê ji Petersburgê hate peydakirin û gihişt Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê.

Ev gav ne tenê veguhestina rêze belge û destnivîsan bû. Bi rastî, ew deriyek bû ji bo beşek mezin ji bîra nivîskî ya kurdî.

Veguhestina berhevokê bo Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê tenê destpêk bû. Piştî vê yekê, akademîsyen û lêkolînerên zanîngehê dest bi lêkolîn, dabeşkirin û amadekirina van berheman ji bo çapkirinê kirin.

Bi vî awayî, ew xezîneya ku bi salan li arşîvên Rûsyayê mabû, hêdî hêdî ket nav qada lêkolînên akademîk ên li Mêrdînê.

Piştî gelek salan xebat û amadekariyê, ev berhevok wekî berhevoka JABA hatiye berhevkirin û weşandin. Berhevok gelek destnivîs û berhemên girîng ên bi ziman û wêjeya kurdî ve girêdayî dihewîne û ji bo lêkolînên li ser dîroka ziman, wêje û çanda kurdî çavkaniyeke hêja ye.

Girîngiya berhevoka JABA ne tenê di hejmara destnivîsan de ye ku tê de hene, lê di heman demê de di wê rastiyê de ye ku ev berhevok beşek ji bîra nivîskî ya gelê kurd diparêze.

Her destnivîsek di vê berhevokê de dikare beşek ji dîroka ziman, wêje, raman û jiyana civakî ya kurdî di sedsalên borî de ronî bike.

Ji ber vê yekê, divê rola Prof. Dr. Qedrî Yildirim di vê pêvajoyê de di çarçoveya wê ya dîrokî de were nirxandin. Bi saya hewldanên wî yên di sala 2013an de, rê li ber derketina berhevoka JABA ji arşîvên Rûsyayê û mijara lêkolînên akademîk li Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê hate vekirin.

Paşê, gelek akademîsyen û lêkolîneran li ser vê bingehê xebat ava kirin û serkeftinên mezin ên zanistî bi dest xistin.

Ji bo Qedrî Yildirim, ziman û wêjeya kurdî ne tenê mijareke akademîk bû. Wî ew wekî beşeke yekgirtî ya nasname, bîr û mîrateya çandî ya civaka kurd didît.

Ji vî aliyî ve, JABA dikare wekî sembolekî were dîtin: xezîneyek ku ji welat dûr ketibû, lê bi rêya zanîn û lêkolînê dîsa gihîşt qada akademîk a kurdî.

Her wiha divê were zanîn ku xebata li ser JABA ne encama hewldanên kesekî tenê ye. Hewldanên destpêkê yên Qedrî Yildirim, xebata piştre ya akademîsyen û lêkolîneran û piştgiriya saziyên peywendîdar ev pêvajo gihandiye encama xwe ya îro.

Dema ku em îro li berhevoka  JABA dinêrin, em ne tenê li çend destnivîsên kevin dinêrin. Em li bîra nivîskî ya gelekî dinêrin.

Em li gotin, helbest, raman û zanîna alim û nivîskarên berê û li awayên ku wan ziman û çanda xwe parastine dinêrin.

Ji ber vê yekê, JABA ne tenê berhevok e; JABA pirek e di navbera dîroka borî û nifşên îro û sibê de.

Û di vê pîre de, navê Prof. Dr. Qedrî Yildirim wekî kesekî ku di sala 2013an de deriyê vê xezîneyê ji bo Zanîngeha Mêrdîn Artukluyê vekir, bi girîngî tê bibîranîn.