Hest, derûn û jina kurd

Dema ku em li çanda kurd, huner, muzîk û bi taybetî jî li jina kurd dinêrin, divê em tenê wan wekî berhemên civakî û çandî nebînin. Ji perspektîfa psîkolojîk ve, ev hemû di heman demê de dikarin wekî strukturên ku nasname, bîranîn û jiyana hestî ya kes û civakê ava dikin û diparêzin bên fêmkirin. Mirov ne tenê bi laşê xwe, lê bi bîranîn, hest, têkiliyên girêdanê, ziman û serpêhatiyên ku li nav civakê dijî, xwe nas dike. Ji ber vê yekê, dema ku civakek ji şer, koç, dagirkerî, dûrxistin, wendabûn û qutbûna ji cihê xwe re derbas dibe, bandora vê pêvajoyê tenê li ser şertên jiyana wê nayê dîtin; ew dikare li ser hafizaya kolektîf, hesta ewlehiyê, nasname û awayê ku nifşek serpêhatiyên xwe digihîne nifşê din jî bandorê bike.

Di vê wateyê de, çand û huner tenê rêyên xweşikkirina jiyanê ne. Ew dikarin bibe mekanîzmayên derbirîna hestan û parastina hafizayê. Hestên ku di jiyana rojane de nikarin bi peyvan bên gotin, carinan di stranê, lorînê, çîrokê, rîtuelê û hunerê de cih digirin. Bi vê rêyê re, êş dibe çîrok, wendabûn dibe stran, evîn dibe hafiza û serpêhatî dibe beşek ji nasnameya civakî. Ji perspektîfa psîkolojîk ve, ev pêvajoyek girîng e; çimkî derbirîna hestê dikare ji bo kes û civakê rêyek ji bo hilanîna, parastin û veguhastina serpêhatiyên dijwar pêşkêş bike.

Mirov bi hest û kiryarên xwe, bi aliyên madî û menewî yên hebûna xwe, di nav têkiliyên civakî de xwe ava dike. Nasnameya kesane jî ji vê pêvajoyê cuda nîne. Ew ne tiştekî temamkirî û bêguherîn e; di nav têkiliyên mirovan, hafizayên kesane û kolektîf, ziman, cih, malbat û serpêhatiyên dîrokî de her tim ji nû ve tê avakirin. Ji ber vê yekê, civakbûn tenê şertê ku mirovan li hev kom dike nîne; ew di heman demê de ew cih e ku tê de hesta “ez” û “em” tê avakirin.

Di civaka kurd de, jin di vê pêvajoya derûnî û civakî de roleke taybet hildigire. Ew di gelek şertên dîrokî de ne tenê jiyana malbatê domandiye, lê ziman, stran, çîrok, rîtim, bîranîn û hestên civakê jî ji nifşekî gihandiye nifşekî din. Ji ber vê yekê, dema ku em dibêjin “jina kurd hafizaya civakî ya gelê kurd e”, mebesta me tenê rola wê ya di parastina kevneşopiyan de nîne. Mebest ew e ku jina kurd di gelek nifşan de bûye cihê ku tê de serpêhatiyên civakê hatine hilanîn, hest hatine parastin û bîranîn hatine veguhastin.

Ev yek ji aliyê psîkolojîk ve bi têgiha girêdanê re jî girîng e. Zarok berî ku dîrokê bixwîne, dengê dayika xwe dibihîze. Berî ku bikaribe li ser welat, koç, wendabûn û şer biaxive, ew bi bêhna malê, dengê dayikê, lorîna wê û rîtma jiyana rojane re girêdaneke hestî ava dike. Ev serpêhatî dikarin bibin parçeyek ji hafizaya wî ya hestî û di salên paş de jî bi awayekî nehişyar bandorê li ser hesta nasname û ewlehiyê bikin.

Ji ber vê yekê, jina kurd di vê çarçoveyê de dikare wekî “dayika hafizayê” were fêmkirin. Ne tenê ji ber ku ew dayik e, lê ji ber ku gelek caran ew kes e ku ji zaroktiyê ve zimanê hestan, rîtma jiyanê û serpêhatiya civakê dide nifşê nû. Lorîn tenê ji bo razandina zarokê nîne; ew dikare be cihê yekemîn ku zarok tê de deng, ewlehî, girêdan û hesta aîdiyetê hîn bibe. Stran jî tenê huner nîne; ew dikare bibe rêyek ku civak bi wê re hestên xwe derdixe derve û bîranînên xwe diparêze.

Di civakên ku bi travma, şer, koç û wendabûnê re rû bi rû mane, ev fonksiyona çandê girîngtir dibe. Çimkî travma tenê di bîranîna kesekî de namîne; dema ku serpêhatî bêdeng dimîne û ji nifşekî re tê veguhastin, dikare di hafizaya malbatî û civakî de jî şopên xwe bihêle. Lê veguhastina serpêhatiyê ne her tim tenê veguhastina êşê ye. Çand dikare di heman demê de rêyek ji bo parastina hêvî, berdewamî û hesta aîdiyetê jî bibe.

Li vir rola jina kurd hîn zelaltir dibe. Ew êşê tenê hil nade; ew dikare êşê bike ziman. Ew wendabûnê tenê naşopîne, dikare bike çîrok. Ew evînê tenê najî, ew dikare evînê bike stran. Bi vê rêyê re, serpêhatiya kesane dikare derbasî hafizaya civakî bibe.

Ji vê perspektîfê ve, çand, huner û muzîka kurd ji xwezaya civakê tên û ji ber vê yekê kokdar, zindî, pirreng û dewlemend in. Lê girîngiya wan tenê di dewlemendiya wan a hunerî de nîne. Girîngiya wan di fonksiyona wan a derûnî de jî heye: ew alîkar in ku civak xwe bi bîranînên xwe re girê bide, hestên xwe derbibire, serpêhatiyên xwe ji jibîrkirinê biparêze û nasnameya xwe li nav nifşan bidomîne.

Ji ber vê yekê, dema ku em li jina kurd, dengbêjî, lorîn, stran û çanda devkî dinêrin, divê em li pey pirsekê biçin:

Çi dibe ku civakek, tevî hemû şer, koç, zext û qutbûnan, hîn jî dikaribe hest û bîranînên xwe bi awayekî zindî ji nifşekî bigihîne nifşê din?

Di bersiva vê pirsê de, jina kurd cihekî bingehîn digire. Çimkî ew ne tenê parêzvana çandê ye; ew yek ji wan cihên sereke ye ku tê de hafizaya kesane dibe hafizaya malbatê, hafizaya malbatê dibe hafizaya civakî û hafizaya civakî dibe beşek ji nasnameya gel.