Hemû berhemên min ji kaniya nasnameya min vedixwin

Îro em dibînin ku wek gelek beşên wêjeya modern, helbesta kurmancî jî çiqas diçe cihê xwe, hêlîna xwe saxlemtir û berfirehtir dike. Bi taybetî hejmara pênûsa jinên helbestkar zêde dibe. Ji Başûr, Rojava, Rojhilat û heta Bakur ev yek ber bi çav e êdî. Belkî di pêşerojê de dem bi dem li ser vê rûpelê em berê xwe bidin wêje û helbesta Kurdistanê û li ser naverok û pêşketinên wê jî bikin. Bila sohbeta me ya bi helbestkar û nîvîskar Mîna Acer re jî wek destpêka beşa helbestê be. Mîna Acer bi pirtûka xwe ya bi navê ‘Biyaban’ê re herî dawiyê li helbesta kurmancî berhemek zêde kiribû. Me jî di sohbeta xwe de berê xwe da qelema Mîna û hindik be jî li ser qelama jinan em sekinînin.

Mîna em dibînin ku bi Kulilkên Mala Miriyan, Sûretên Şikestî û herî dawiyê jî bi navê Biyabanê te du heb berhemên helbestê  û yek jî ya çîrokan derxistin. Serboriya van berhemên te çi ye, te kengî ferq kir ku êdî berê te li helbestê ye?

Berî her tiştî spas dikim ji bo vê pirsê û ji bo ku te derfet da min ez bi serboriya berhemên xwe re, behsa qonaxeke nû ya lêgerîna xwe ya wêjeyî bikim. Belê, her sê pirtûkên min Kulilkên Mala Miriyan û Biyaban mîna du herikînên rûhî pirtûkên min ên helbestê ne; Sûretên Şikestî jî wekî tespîta te ya di cih de, qada min a çîrokan e. Lê her ku pênûs kûrtir diçe, mirov hîs dike ku peyv li gund, kolan û di rûyê her jinekê de xwedî çîrokeke cuda ne. Ji ber vê yekê, li kêleka helbest û çîrokê, min berê xwe da xebateke lêkolînî û arşîvkirinê ya pir kûr û biêş. Min ji nav dilê herêma Mêrdînê, ji deng û daxwazên dayik û jinên me, kofiyeke şînê, ango gurzek zimanê dilê wan ku me wekî ‘Zêmar’ bi nav kir, berhev kir. Ew qêrîn û lawijên ku jinan bi sedsalan e li ser mirin, wendabûn û êşên giran straye, min yek bi yek deşîfre kir, guhdarî kir û kir dosyayeke lêkolînê ya taybet. Ji bo min, çi Kulîlkên Mala Miriyan, çi Sûretên Şikestî, çi Biyaban û çi jî ev xebata min a nû ya lêkolînê, hemû ji heman kaniyê avê vedixwin: Kaniya parastina rûmet û nasnameya me. Min pir zû ferq kir ku li ser vê axa ku zimanê mirov lê tê asîmîlekirin û sînor lê tên xêzkirin, nivîsîn nabe tenê huner; dibe kiryareke man û nemanê. Helbest dengê min ê kêliyê ye, neşterek e ku diçe kûrahiya ruh; çîrok û lêkolînên li ser bîra gelêrî jî rêbaza min a parastina bîra civakî ne. Dema min dît ku ez dikarim bi van her du şêwazan asîmanekî azad ji rûhê xwe re ava bikim û bibim dengê dayikên ku di hundirê xwe de dihêlin, min zanî ku êdî vegera min ji vê rêyê tune ye.

Pêvajoya nivîsîna te ya helbestê, çawa ye? Piştî xwendin, temaşekirin, guhdarîkirin an jî em bêjin dema tu ji bûyeran (ji bo hemû kêlî demên rojane jî dibêjim) bandor dibî dinivîsî?

Nivîsîna helbestê, çîrokê yan jî pêvajoya ketina dû şopa zêmaran, ji bo min qet ne meseleyeke mekanîk, akademîk an jî plankirî ye. Ew bêhtir pêvajoyeke hundirîn e ku carna mirov dilerizîne û canê mirov diêşîne. Bêguman xwendina berhemên cîhanî yên xurt, guhdarîkirina muzîkeke ku ruhê mirov dişo, yan jî temaşekirina fîlman ruh û xeyalên mirov dipêçînin û diparêzin. Lê tişta ku herî zêde pênûsa min tûj dike û dikişîne ser kaxiz, heqîqeta tazî ya jiyana rojane ye. Kêliyek, bûyerek, yan jî qêrîneke ku ji malekê bilind dibe, li ser min bandoreke giran dihêle. Carinan awireke westiyayî ya dayikeke li ber derî, carinan bêdengiya kuçeyên kevnar ku sedsalan e şahidiya êşê dikin, carinan jî kenê zarokekî yê di nava xirbeyan de wendabûyî dibe fitîla afirandinê. Ez wekî nivîskar ji her hest û her kêliya jiyana rojane bandor dibim. Ew bandor di hundirê min de, di germahiya dilê min de dipije, wekî êşekê dilerize û paşê mîna xunavekê li ser kaxiz şax vedide û dibe berhem.

Dema tu tecrûbeyên xwe yê nivîsîna helbestê jî didî ber çav; bi giştî jin li ser çi dinivîsînin, naveroka helbestên jinan çawa ye?

Jin, ji ber ku di bin sîbera giran a sîstema baviksalar û pergalên zextkar de dijîn, nêrîn, hestiyarî û awira wan a li hemberî jiyanê ji mêran pir cudatir e. Helbest û cîhana nivîsîna jinan, berî her tiştî helbesta hebûn û xwebûnê ye. Jina ku dinivîse, bi rastî bi pênûsa xwe sînorên ku civakê li dora rûhê wê xêz kirine parçe dikin. Naveroka helbest û berhemên jinan, ne tenê bi sînorê hestên nazik û romantîk ve girêdayî ye. Ew li ser azadiyê, rûmeta ku hatiye binpêkirin, li ser sînorên bedena xwe, li ser evînên azad, hesret û her wiha li ser wan êş û gazincên veşartî ne ku di nava çar dîwarên malan de hatine fetisandin. Lê ev nivîsîn ti carê ne tenê gilîkirineke pasîf e; naveroka helbestên jinan di heman demê de xwedî felsefeyeke pir berxwedêr, şoreşger û avaker e. Ew bi peyvên xwe cîhaneke nû û zimanekî nû yê jiyana hevpar ava dikin.

Li cîhanê gelek jinên wek Slyvia Plath, Emily Dickenson, Fûrûx Furuxzad û bi sedan navên din em dibînin ku navê xwe li dîroka helbestê nivîsîne. Berxwedana jinan a di qada wêjeyî de li cîhan û Rojhilata Navîn ji bo te çi îfade dike?

Ev her sê nav Sylvia Plath, Emily Dickinson û Fûrûx Furuxzad ji bo min ne tenê helbestvanên serdemekê ne; ew mîmarên bîreweriya nû ne ku bi pênûsa xwe, tixûbên tarî yên dîroka mêranî xêz dikin û diqetînin. Berxwedana jinan a di qada wêjeyî de li cîhanê û bi taybetî li Rojhilata Navîn, şerê rûmet, man û xwebûnê yê herî pîroz îfade dike. Gava ez li van her sê stêrkan dinêrim, ez sê rêbazên cuda yên berxwedanê di nav cîhana wan de dibînim: Şoreşa Deng û Civakî (Fûrûx Furuxzad). Fûrûx, wekî jineke li ser axa asê û tije qedexe ya Rojhilata Navîn, tevî hemû tecrîd, astengî û zextên hişmendiya hişk a olî û civakî, pênûsa xwe ti carê li erdê nexist. Wê di helbesta xwe de şoreşeke deng ava kir; laş, hest û daxwazên jinan ji bin siya zimanê mêranî derxist. Di helbestên wê de, mirov bêhneke pir xweş, zindî û hênik a azadî û hêviyê hîs dike. Ew bi vê hêza pênûsa xwe tirsê parçe dike û wek herikîna avê ku di nav zinaran de rêya xwe ya azad dibîne. Kûrahiya Derûnî û rûbirûbûna Pergalê (Sylvia Plath): Plath mînakeke pir cuda, kûr û trajîk e. Şêwaza wê rasterast ber bi neynika psîkolojiyê, tarîtiya hundirîn, tenêtî û êşên hebûnê ve diçe. Ew wekî hişyarperwereke bêrehm, rûyê sar û sînorên giran ên ku pergala modern û baviksalar li ser derûniya jinan ava kiriye nîşanî me dide. Hawara wê, hawara rûbirûbûna felsefî ya li dijî pergalê ye. Tenêtiya Afirîner û Pûçkirina Sînoran (Emily Dickinson): Dickinson bi tenêtiya xwe ya afirîner û cîhana xwe ya kûr nîşan da ku mirov dikare di odeyeke girtî de jî bibe xwediyê asîmanekî bêsînor û bêdawî. Wê îsbat kir ku girtîgeha herî mezin ne çar dîwarên fîzîkî ne, bêdengbûna hiş e. Bi girtina deriyê odeya xwe, derî li hemû zext û normên civakê girt û gerdûneke azad afirand.

Ev berxwedan hemû ji bo min îfade dike ku êş, hawar û daxwaza azadiyê ya jinan unîversal e; ti sînorên polîtîk, zayendî yan jî erdnîgariyan nas nake. Helbest ji bo jinan ne tenê huner e; qada herî mezin a parastina hebûn û rûmeta wê ye.

Di helbesta kurdî ango kurmancî de jî em dibînin ku navên wek Fatma Savcî, Mizgîn Ronak, Nûroj Mûnzûr, Gulîzer û gelekên din hene. Pênûsa jinên li Bakur wek te xwendî, ber bi kû ve diçe?

Navên ku te rêz kirine, her yek ji wan di helbest û edebiyata kurdî ya modern de stûneke zêrîn û stargeheke pênûsê ye. Pênûsa jinên li Bakur, ligel hemû fişarên giran ên polîtîk, polîtikayên qedexekirin û asîmîlasyonê û astengiyên ziman, her sal hîn zêdetir kok dide, xurttir û resentir dibe. Ev pênûs êdî tenê behsa êşên klasîk an jî gilî û gazincên rojane nake; ber bi estetîkeke pir bilind a wêjeyî, zimandariyeke dewlemend, metaforên xurt û felsefeyeke kûr a hebûnê ve diçe. Jinên nivîskar li Bakur zimanê kurdî nûjen dikin, dewlemend dikin û sînorên ku hişmendiya baviksalar li dora wan xêz kiriye bi wêrekiya peyvê parçe dikin. Ez bi baweriyeke mezin dibêjim ku pêşeroj û rûmeta wêjeya kurdî di bin siya pênûsa van jinan de ronî dibe û geş dibe.

Di encama têkoşîna Tevgera Azadiyê de em dibînin ku milekî edebiyatê li girtîgehê jî şax vedaye. Wek te şopandiye an jî xwendiye wêjeya ji girtîgehê derketiye çawa ye? Çiqasî rê li ber wêjeya kurdî vedike?

Wêjeya girtîgehê, yek ji rûyên herî birûmet, herî paqij û resen ên edebiyata kurdî ye. Li wî cihî ku azadiya fizîkî bi awayekî hovîtî hatiye girtin, azadiya ruh, hiş û xeyalan dest pê dike. Wêjeya ku ji girtîgehê derdikeve, ne tenê daxuyaniyeke polîtîk yan jî bîranîneke asayî ye; ew berhemên xwedî asteke pir bilind a hunerî, felsefî û estetîk e.

Nivîskarên li girtîgehê bi parastina zimanê kurdî re, bîra civakî û dîroka vî gelî di nav çar dîwaran de diparêzin û mîna dareke fêkî şîn dikin. Ev wêje, rêyeke pir fireh û asîmanekî nû li ber wêjeya kurdî vedike; ji ber ku ew rastiya herî tazî, canbexşî û rûmeta herî mezin a vî gelî radixe ber çavan. Ew ji bo me hemûyan dibe fêrgehek û ronahiyek ku sînorên dîwaran nas nake.

Yek ji meseleya herî giran a ku nivîskar dijîn jî em dibînin ku meseleya dem û pêvajoya çapkirina pirtûkan e. Te bixwe jî gelek berhem derxistine û bi hin weşanxaneyên kurdan re hatî gel hevdu. Tu dikarî hinekî qala vê demê bikî? Piştî dosyaya helbestên te diqede û tu bixwazî çap bikî, çi zor, zahmetî û rêyên tu tê de dimeşî hene?

Ev mesele, mixabin, birîneke kûr û her tim xwîn jê diçe ya hemû nivîskarên kurd e. Pêvajoya çapkirina pirtûkekê li ser rûyê vê erdnîgariyê, mîna meşîna li ser xeteke agir e. Her wekî ku tê zanîn, bazara pirtûkên kurdî ji ber nebûna statuyeke fermî ya ziman û nebûna perwerdehiya bi zimanê dayikê di çarçoveyeke pir teng de asê maye. Ji ber vê yekê, saziyên weşandinê yên kurdî di bin şert û mercên pir giran ên aborî, bacên bilind û sînorên polîtîk de hewl didin henaseyekê bistînin. Dema ku tu wekî nivîskar, piştî ked û xebateke dirêj dosyaya xwe diqedînî, tu rûbirûyî pirs û astengiyên giştî yên pergalê dibî. Pêvajoya çapkirinê ji ber aboriyê gelekî dirêj dikeve. Astengiyên herî mezin ne tenê di weşandinê de, di heman demê de di warê belavkirin û gihandina pirtûkan a ji bo xwendevanan de derdikevin pêşberî mirov. Carna weşanxane neçar dimînin ku bernameyên xwe paşve bixin, carna jî nivîskar barê aborî û ruhî bi tena serê xwe hildigire. Tevî van hemû azar û zehmetiyên giştî yên weşangeriya kurdî jî, gava pirtûkek ji çapxaneyê derdikeve û digihîje dilê xwendevanekî, ew westandin û birînên mirov derman dibin. Ji ber ku her pirtûkeke ku çap dibe, serkeftina zimanê kurdî û hebûna me ye.

Ji bo jin û ciwanên ku bixwazin berê xwe bidin nivîskariya bi kurdî, tu çi rê û rêbazan pêşniyar dikî?

Pêşniyara min a herî mezin û herî pîroz ji bo jin û ciwanên me ev e: Bixwînin, bixwînin, bi kûrahî bixwînin û herî zêde bi kurdî xeyalan bikin. Mirov heta ku bi zimanê xwe nehizire, xewnên xwe û xeyalên xwe bi wî zimanî nehûnîne, nikare berhemên mayînde û xwedîruh biafirîne. Bila ti carê ji xeletiyan netirsin, pênûsa xwe paşve nexin û dest ji afirandinê bernedin. Nivîskariya bi kurdî, ne tenê rêzkirina peyvan e; ew kiryarekî pîroz ê avakirina nasname û azadiyê ya sedsalan e. Wekî gotina dawî; ez dixwazim bibêjim ku bila ciwan û jin baweriya xwe bi hêza herî mezin, ango bihêza peyvê bînin. Heta ku em binivîsin, heta ku em helbest, çîrok û lêkolînên xwe bînin ziman, em ê hebin û ti hêz nikare asîmanê me yê 
hundirîn tarî bike.