Feqiyê Teyran û ruhê ziman

Feqiyê Teyran, bi navê wî yê rastîn Mîr Mihemed, yek ji rûmetdarên şair, çîrokbêj û ramanwerên edebiyata kurdî ya klasîk e. Ew bi taybetî di warê helbesta tesewufî, çîroka manzûm, ramanên exlaqî û şîrovekirina jiyana civakî de xwedî cihekî girîng e. Berhemên ku bi navê wî ve tên girêdan, wek Zembîlfiroş, Şêxê Senanî, Hespê Reş û çîrokên din, tenê berhemên edebî nîn in. Ew li ser evîn, edalet, fedakariyê, hirsê, xiyanetê, xema mirovî û têkoşîna ruh dide fikirin.

Feqî di edebiyata kurdî de sembola zimanê gel, xwezayê, azadiya ruh û ramana kûr e. Wî zimanê sade, nêzîkî jiyana rojane û hestên mirovî bi hunereke mezin bi kar aniye. Ji ber vê yekê, helbestên wî bi tenê di nav xwendevanan de ne, lê di nav dengbêj, çîrokbêj û bîra gel de jî bi domdarî mane. Navê “Teyran” bi efsaneya ku wî zimanê teyran fêm dikir re girêdayî ye. Ev çîrok divê ne wekî ragihandina zanistî, lê wekî semboleke edebî û çandî were xwendin. Fêmkirina zimanê teyran, di vê wateyê de, şiyana guhdayîna kûr e. Ew şiyana ku mirov ne tenê dengê derve dibihîze, lê hest, tirs, hêvî û xemên veşartî jî têdigihîje.

Di çîroka Hz. Suleyman de jî zanîna zimanê teyran mucîzeyeke îlahî ye. Hz. Suleyman peyamên teyran dibihîste, ew fêm dikirin û bi hikmet û edaletê biryar dida. Di bîra gelêrî de Feqiyê Teyran ne pêxember e û ne jî xwedî wê mucîzeya pêxemberî ye. Lê ew bi hêza helbestê û ramanê wekî kesekî tê dîtin ku dengê xwezayê, derûniya mirovî û rastiya li pişt peyvan fêm dike. Ev hevşibehî, ne wekî yekbûn, lê wekî nîşana hikmet, hestiyarî û têgihîştinê divê were şîrovekirin. Bi nêrîna psîkolojî ya îro, teyr dikarin sembola azadî, dîtina dûr û daxwaza derketina ji tengasiya dilî bin. Feqî çima li pey teyran digere? Ji ber ku teyr di xeyala mirovî de ji axê difirin, sînor derbas dikin û ji cihekî bilind li cîhanê temaşe dikin. Ev dîtina bilind, di zimanê psîkolojiyê de, dikare wateya ku mirov ji hirs, xem û fikrên xwe hinekî dûr dikeve û rewşa xwe bi çavekî firehtir dibîne. Ev şiyana dîtina xwe ji derve, ji bo têgihiştina hestên mirovî pir girîng e.

Di psîkoterapî û psîkiyatriyê de, ziman tenê serîşteya ragihandinê nîne. Ziman rêya ku mirov bi wê derûna xwe vedike. Kesek ku bi tirs, depresyon, trawmayê yan bêhêviyê dijî, carinan nikare derdê xwe rasterast bibêje. Wî dikare bi bêxewî, hêrsa zêde, bêdengî, westiya domdar an jî bi êşa laşî peyam bide. Ji ber vê yekê, bijîşk, psîkolog, mamoste û malbat divê ne tenê peyvan, lê wateya li pişt peyvan jî fêm bikin. Ev yek bi ruhê efsaneya Feqiyê Teyran re nêzîk e. Guhdarkirin tenê bihîstin nîne, guhdarkirin fêmkirina mirov e. Zimanê dayikê di vê pêvajoyê de roleke bingehîn dilîze. Mirov bi zimanê ku bi wê mezin bûye, bîranînên zaroktiyê, dengê malbatê, stranên gelêrî û hestên herî kûr hêsantir îfade dike. Ji bo gelek kurd, zimanê kurdî tenê serişteyeke axaftinê nîne. Ew beşek ji nasnameyê, hesta girêdanê û ewlehiya derûnî ye. Dema ku kes bi zimanê xwe tê bihîstin, ew hest dike ku rûmeta wî, çîroka wî û derûna wî tê pejirandin.

Ev ne wateya ku ziman bi tena serê xwe dikare nexweşiyên derûnî derman bike. Rewşên giran pêdivî bi alîkariya bijîşkî û psîkolojîk a pîşeyî hene. Lê xizmeta tenduristiya derûnî ya baş divê ziman, çand û şertên jiyana kesî jî bide ber çavan. Heke nexweş nikare hestên xwe bi zimanê ku bi wê aram e veguhezîne, dibe ku teşhîs û tedawî ne kêm têgihiştinê were avakirin. Feqiyê Teyran ji bo me nîşan dide ku parastina zimanê kurdî tenê parastina kevneşopî yan edebiyatê nîne. Ew parastina dengê mirovî ye. Zimanê ku mirov pê dikene, digirî, hêvî dike, evîn dike û derdê xwe vedibêje, bingeha saxlemiya civakî û derûnî ye. Wekî Feqî, em jî pêdivî ne ku fêr bibin bi baldarî guh bidin. Ne tenê li dengê teyran, lê li dengê dilê mirovên li kêleka xwe.

Ji nêrîna psîkolojî û civaknasiyê ve, ziman ne tenê serişteya axaftinê ye. Ziman rêya nasnameyê, bîranînê, îfadekirina hestan û avakirina têkiliyên biewle ye. Mirov bi zimanê xwe derd, tirs, evîn û hêviya xwe hêsantir bi nav dike. Heke kes nikare hestên xwe bi zimanekî ku bi wî re nêzîk e îfade bike, dibe ku xem û tengasiya derûnî bi bêdengî, hêrsa zêde, bêxewî yan êşên laşî derkevin holê. Ji bo civaka kurd a îro, zimanê kurdî tenê mijara folklor û edebiyatê nîne. Di şertên koçberiyê, belavbûna malbatan, guherînên civakî û tengezariyên derûnî de, ziman dikare girêdana di navbera nifşan de biparêze. Bi zimanê xwe, kal û pîr çîrok, tecrûbe û nirxên jiyanê digihînin zarokan. Ev yek hesta ku mirov xwedî cih, dîrok û civakek e, xurt dike.