Entegrasyona di navbera peyman û ewlehiyê de

Mîrav Ehmed Misto

Peymana 29ê Çileyê di navbera Hikûmeta Veguhêz a Sûriyê û Hêzên Sûriyeya Demokratîk de di destpêka sala 2026an de wek yek ji girîngtirîn rêkeftinên siyasî û leşkerî yên di navbera Şam û herêmên bakur û rojhilatê Sûriyeyê de hat dîtin. Armanca sereke ya vê peymanê rawestandina pevçûnan, yekgirtina hêzên leşkerî û ewlekariyê di nav saziyên dewleta Sûriyê de û destpêkirina qonaxeke nû ya ji bo çareserkirina dosyeya kurdî û pêşeroja herêmê bû.

Lê bi derbasbûna mehan, dosyeya ku di destpêkê de wek pêvajoyeke siyasî ya ber bi aramiyê ve dihat dîtin, ket nav qonaxeke hestiyar. Ji aliyekî ve, hêzên QSDê û saziyên Rêveberiya Xweser bi awayekî gav bi gav di nav avahiya dewleta Sûriyê de hatin entegrasyon kirin, ji aliyê din ve hin bûyerên kuştin, revandin û êrîşên çekdarî li dijî kesên ku berê di nav QSDê de bûn û piştre ketin nav saziyên leşkerî û ewlekariyê yên Sûriyê, pirsên nû li ser ewlehî û pêşeroja vê pêvajoyê derxistin holê.

Peymana 29ê Çileyê bi xwe çarçoveyeke berfireh dabû. Li gorî wê, hêzên leşkerî diviyabûn ji hin xetên pevçûnê vekişin, hêzên ewlekariyê yên girêdayî Wezareta Karên Navxweyî diviyabûn li navendên Hesekê û Qamişloyê cih bigirin û pêvajoya entegrasyona hêzên ewlekariyê li herêmê dest pê bike. Her wiha, ji bo hêzên QSDê formata yekîneyên leşkerî di nav artêşa Sûriyê de hat nîqaşkirin. Li gorî agahiyên di derbarê peymanê de hatine belavkirin, sê tûgayên QSDê diviyabûn di nav yek dabeşeke leşkerî de bêne rêxistinkirin û hêzên Kobanê jî di nav yek dabeşeke girêdayî Helebê de cih bigirin.

Lê mijara entegrasyonê tenê bi artêş û çekdarî ve nehat sînorkirin. Di heman pêvajoyê de mijarên rêveberiya sivîl, saziyên herêmî, vegerandina kesên koçberbûyî, mafên kurdî û perwerdehiya bi zimanê Kurdî jî ketin nav nîqaşan. Ev xal girîng in, ji ber ku entegrasyona leşkerî bi tena serê xwe nikare hemû pirsgirêkên di navbera herêmê û Şamê de çareser bike.

Di vê çarçoveyê de, civînên di navbera serokê Hikûmeta Veguhêz a Sûriyê Ehmed Şera û fermandarê giştî yê QSDê Mazlûm Ebdî girîng bûn. Her civînek nîşaneya hewldanê ji bo domandina rêya danûstandinê bû, lê di heman demê de nîşan dida ku hîn dosyeyên hestiyar hene ku li ser wan rêkeftin bi hêsanî nayê bidestxistin.

Bi domandina vê pêvajoyê, di Tebaxa 2026an de Mazlûm Ebdî ragihand ku qonaxa entegrasyona leşkerî, ewlekariyê û hin saziyên rêveberiyê gihiştiye dawiyê û QSD wek hêzeke leşkerî ya serbixwe derbasî qonaxeke nû dibe. Rojek piştî vê daxuyaniyê jî li Şamê civînek di navbera Ehmed Şera û Mazlûm Ebdî de pêk hat. Bi vê gavê re, dosyeya QSDê ji qonaxa peymanê û danûstandinê ket qonaxa ku divê entegrasyon li ser erdê were pîvan kirin.

Lê tam di vê qonaxê de, bûyerên ewlekariyê dest pê kirin ku nîşan didin ku veguhastina ji hêzeke leşkerî ya serbixwe bo avahiya dewletê ne tenê dosyeyeke teknîkî ye.

Di 11ê Tebaxa 2026an de, li gundê Tewîl Herb ê gundewarê Qamişloyê, nuqteyek leşkerî ya ku hêzên QSDê û artêşa Sûriyê bi hev re dixebitandin rastî êrîşekê hat.Çekdarên nenas li ser nuqteyê êrîş kirin û di encamê de du şervan şehîd bûn û du kesên din jî birîndar bûn. 

Ev bûyer ji çend aliyan ve girîng bû. Ya yekem ew bû ku êrîş li dijî nuqteyek ku di nav pêvajoya entegrasyonê de bû pêk hat. Ya duyem ew bû ku kesên hatin kuştin ne li ser xetekî klasîk yê pevçûnê hatin kuştin, lê di demekê de ku diviyabû hêdî hêdî di avahiya leşkerî ya nû de cihê xwe bibînin.

Di nav gel de, vê bûyerê pirsên nû çêkirin. Gelo êrîş bi taybet li dijî kesên berê endamên QSDê bûn? Gelo bûyer bi pevçûnên herêmî re têkildar bû? An jî gelo komek çekdar dixwaze pêvajoya entegrasyonê asteng bike?

Heta ku lêkolînên fermî bersiva van pirsan nedin dê guman ji holê ranebin. Ji bo ku van îhtîmalan yek ji wan wek rastî were pêşkêşkirin delîlên têrê nînin. Lê xala zelal ew e ku êrîş di demekê de qewimî ku avakirina avahiya ewlekariya nû hîn di qonaxeke hesas de bû.

Piştî vê bûyerê di 10ê Îlonê de, dosyeya şervanên Kurd dîsa bi bûyereke girîng ket rojevê.

Sîpan Hiznî, ku berê di nav QSDê de bû û piştre di çarçoveya entegrasyonê de ket nav formasyonên girêdayî Wezareta Parastinê ya Sûriyê, hat revandin û piştre hat kuştin. 

Di vê dosyeyê de jî mijara sereke tenê kuştina kesekî nîne. Pirsa bingehîn ew e ku gelo di Sûriyeya ku dixwaze hêzên çekdar di bin saziya dewletê de kom bike, kesek ku di nav formasyonên leşkerî yên dewletê de cih girtiye dikare bê revandin û bê kuştin?

Ji aliyê berpirsên herêmê ve hat ragihandin ku hin kesên têgihiştî bi bûyerê hatine girtin û lêgerîn ji bo girtina kesên din berdewam e. Di heman demê de, bang li ser lêkolînek serbixwe û zelal hate kirin, ji ber ku çareserkirina dosyeyên kuştinê bi rêbazên eşîrî, li şûna rêya dadgehê, dikare bandorê li ser baweriya gel bi saziyên dewletê bike.

Niha jî, êrîşa herî dawî li ser riya M4 ya di navbera Hesekê û Qamişloyê de, dîsa vê pirsgirêkê anî rojevê.

Du çekdarên nenas ku li ser motorsîkletekê bûn, li ser riya M4 li ser erebeyeke Hêzên Ewlekariya Hundirîn agir vekirin. Di encamê de endamê Hêzên Parastina Tesîsan Abdulazîz Feysal Hesen, ku 18 salî bû, hat kuştin û du karmendên Şirketa Nefta Cizîrê jî birîndar bûn. Êrîşkar piştî bûyerê ji cihê reviyan û lêkolîn ji bo diyarkirina nasname û armanca wan dest pê kir.

Ev bûyer bi taybetî ji ber cihê xwe girîng e. Riya M4 ne tenê rêyek ji bo veguhastina mirovan e, di herêmê de ji bo trafîka aborî û veguhastina neftê jî girîng e. Ji ber vê yekê, êrîşên li ser rêyên sereke dikarin ji bo ewlekariya sivîlan û aboriya herêmê jî encamên xwe hebin.

Bi vê bûyerê re, di nav çend hefteyan de sê dosyeyên girîng derketin holê. Êrîşa li Tewîl Herb û kuştina du şervanan, revandin û kuştina Sîpan Hiznî û êrîşa li ser patrola ewlekariyê li ser M4. Dema ku ev bûyeran bi hev re tên dîtin, pirsek girîng derdikeve pêş. Çima ev bûyer di vê demê de zêde girîng dibin?

Ji bo bersiva vê pirsê divê rewşa herêmê bi tevahî bê dîtin.

Sûriyeya îro ne Sûriyeya beriya Peymana 29ê Çileyê ye. Avahiya hêzên leşkerî tên guhertin, hêzên herêmî tên komkirin, saziyên Rêveberiya Xweser bi saziyên dewletê re tên girêdan û di heman demê de li ser mafên Kurdî, perwerdehiya Kurdî û rêveberiya herêmî nîqaş hîn berdewam in.

Ji ber vê yekê, her bûyereke ewlehiyê di vê qonaxê de ji bûyereke asayî mezintir xuya dike. Çimkî ew dikare bandorê li ser baweriya gel bi pêvajoya nû bike.

Di heman demê de, hêza Şamê di pêvajoya entegrasyonê de zêdetir dibe, lê hêj pirsgirêkên bingehîn hene. Di herêmên kurd ên bakur û rojhilatê Sûriyeyê de ji ber mijarên wek zimanê Kurdî di perwerdehiyê de, bihabûna sotemeniyê û kuştina kesekî berê şervanê kurd guman û nerazîbûn zêde bûne.

Her wiha, mijara perwerdehiya Kurdî jî hîn dosyeyeke girîng e. biryara nû ya perwerdehiyê destûr dide ku hin dersên wek dîrok, erdnîgarî û zanistên civakî bi kurdî bên dayîn, lê hejmara dersên kurdî sînorkirî ye û mijarên bingehîn wek matematîk û zanist hîn bi erebî tên dayîn. Ev guhertin li hin deveran bûye sedema nerazîbûn û daxwaza mafên zimanî yên zêdetir.

Ev mijarên sivîl girîng in, ji ber ku pêvajoya entegrasyonê heke tenê di qada leşkerî de were pîvan kirin, dê beşek ji pirsgirêka sereke neyê dîtin.

Di rastiyê de, pirsa pêşeroja bakur û rojhilatê Sûriyeyê niha tenê pirsa ku QSD dê çawa di artêşa Sûriyê de were entegrasyon kirin nîne. Pirsa sereke ew e ku piştî entegrasyonê, ev herêm dê çawa were rêvebirin, mafên kurdî dê çawa bên garantîkirin, ewlehiya herêmê dê çawa were misoger kirin û di navbera Şam û hêzên herêmî de dê çi astek ji baweriyê were avakirin.

Di vê xalê de, bûyerên kuştinê jî dikarin roleke girîng bilîzin. Heke sûcdarên van êrîşan bi lez û bi awayekî qanûnî bên nasîn û darizandin, ev dikare nîşan bide ku saziyên nû yên dewletê dikarin ewlehiyê li herêmê misoger bikin.

Lê heke kuştin û revandin bê bersiv bimînin, an jî dosyeyên girîng bi rêbazên derveyî saziyên dadgehê bêne çareserkirin, wê demê guman dikare zêdetir bibe û pêvajoya entegrasyonê jî dikare bi pirsgirêkên baweriyê re rû bi rû bimîne.

Ji ber vê yekê, pêşeroja vê pêvajoyê dê bi sê mijarên sereke ve girêdayî be: ewlehî, maf û bawerî. Di qada ewlehiyê de, pêdivî ye ku avahiya nû ya leşkerî û ewlekariyê bikare hêzên xwe biparêze û rê li ber komên çekdar ên nenas bigire.Di qada mafan de, mijarên wek mafên kurdî, perwerdehiya bi zimanê kurdî, rêveberiya herêmî û rêçareseriya pirsgirêkên sivîl dê bandoreke rasterast li ser baweriya gel bikin. Di qada baweriyê de, hemû aliyên peymanê divê nîşan bidin ku rêkeftinên li ser kaxezê dikarin li erdê jî bên bicihanîn.

Ji ber vê yekê, kuştina şervanên berê yên QSDê û endamên nû yên hêzên dewletê ne tenê dosyeyên ewlehiyê ne. Di qonaxa niha ya Sûriyeyê de, ew dikarin bibin testek ji bo pêvajoya entegrasyonê bi xwe. Heke dewlet bikare van bûyeran zelal bike, sûcdaran nas bike û ewlehiyê misoger bike, dikare baweriya gel zêde bibe û pêvajoya entegrasyonê bi aramiyeke zêdetir berdewam bike. Lê heke bûyerên wek Tewîl Herb, Sîpan Hiznî û êrîşa li ser M4 wek dosyeyên bê bersiv bimînin, wê demê her bûyereke nû dikare dîsa gumanên kevn zindî bike.