Elî Herîrî: Pêşengê helbesta kurdî ya klasîk

Di dîroka gelan de hinek kesayet hene ku tenê kesên serdemekê nînin, lê dibin sembolên dîrokî yên neteweyekê. Elî Herîrî yek ji wan kesayetên mezin e ku navê wî bi destpêka edebiyata kurdî ya klasîk ve girêdayî ye. Ew di nav şair, zanyar û ronakbîrên kur de cihê taybet digire û gelek lêkolîner wî wekî yek ji damezrînerên helbesta kurdî ya nivîskî dibînin.

Di serdemên navîn de, dema ku zimanên erebî û farsî li herêmê serdest bûn û piraniya berhemên zanistî û edebî bi van zimanan dihatin nivîsandin, Elî Herîrî bi cesaret û baweriya xwe zimanê kurdî wekî zimanekî hunerî û edebî bi kar anî. Ev helwest ne tenê hilbijartineke zimanî, her wiha helwestek çandî û nasnameyî jî bû. Wî nîşan da ku zimanê kurdî jî dikare hest, fikir, zanîn û bedewiya helbestê bîne ziman.

Li gorî çavkaniyên dîrokî, Elî Herîrî di sedsala yanzdehan de jiyaye. Ew li herêma Herîrê hatiye dinyayê û ji zaroktiya xwe ve eleqeya wî bi zanîn û perwerdeyê re hebûye. Ji bo xwendin û fêrbûnê diçe navendên zanistî yên serdema xwe û li wir li ser felsefe, tefsîr, fiqh, edebiyat û tasawwufê dixebite. Ev zanîn û tecrûbeyên wî paşê di helbestên wî de bi awayekî zelal xuya dibin.

Yek ji taybetmendiyên herî girîng ên helbestên Elî Herîrî ew e ku ew bi awayekî kûr hest û ramanên mirovî vedibêje. Di helbestên wî de evîn ne tenê evîna mirovî ye; ew carinan dibe sembola evîna Xwedê, evîna heqîqetê û daxwaza gihîştina kamilbûnê. Ji ber vê yekê, gelek helbestên wî reng û bêhna tesawûfê hildigirin. Ew mirovan gazî paqijkirina dil, xwezanîn û rêya rast dike.

Di dîroka edebiyata kurdî de girîngiya Elî Herîrî tenê bi helbestên wî nayê pîvandin. Girîngiya rastîn a wî di wê yekê de ye ku wî ji bo şairên din ên mezin rê vekir. Mela Ehmedê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî, ku niha wek stûnên edebiyata kurdî ya klasîk tên naskirin, di çarçoveya wê kevneşopiya edebî de mezin bûn ku Elî Herîrî yek ji damezrînerên wê bû. Ji ber vê yekê navê wî her dem bi rêzdarî tê bibîranîn.

Her netewe bi ziman, çand û mîrateya xwe dijî. Heke zimanek bê parastin bimîne, bi demê re gelek nirx û bîranînên wê neteweyê jî wenda dibin. Elî Herîrî ev rastî bi sedsalan berê fêm kiribû. Ji ber vê yekê wî bi kurdî nivîsî û bi berhemên xwe nîşan da ku zimanê dayikê ne tenê amrazek ji bo axaftinê ye, lê her wiha xezîneye e ji bo parastina dîrok, çand û nasnameya gelan.

Îro, dema ku em li ser mîrateya kurdan a çandî diaxivin, nikarin navê Elî Herîrî ji bîr bikin. Ew yek ji wan ronakbîran e ku di şert û mercên zehmet de zimanê xwe hilbijart û ji bo pêşeroja wê xebitî. Berhemên wî hîn jî ji bo lêkolîner, xwendekar û hezkiriyên edebiyatê çavkaniyek girîng in.

Di dawiyê de em dikarin bêjin ku Elî Herîrî ne tenê şairek e, lê sembola hişmendî, ronakbîrî û hezkirina zimanê dayikê ye. Mîrateya wî hîn jî di dil û hişê kurdan de dijî û dê ji nifşekê bo nifşeke din veguheze. Heta ku zimanê kurdî were axaftin û helbest werin xwendin, navê Elî Herîrî dê her tim stêrkek be li esmanê edebiyata kurdî.

Elî Herîrî di dîroka kurdan de ne tenê kesayetiyek edebî ye, lê bingeha kevneşopiyeke çandî û zimanî ye ku heta îro dom dike. Wî bi helbestên xwe nîşan da ku zimanê kurdî xwedî hêzek mezin a afirandinê ye û dikare hestên herî kûr û ramanên herî bilind veguhezîne. Ji bo kurdan, Elî Herîrî têgihiştina girîngiya zimanê dayikê, hêza çandê û nirxa zanînê temsîl dike. Ji ber vê yekê, bibîranîna wî ne tenê bîranîna şairekî mezin e, lê her wiha bîranîna rêyekê ye ku netewe bi ziman û çanda xwe dijî û dimîne.