Careka din îradeya êzidiyan û Şengalê di hedefê de ye!
Têkçûna hevsengiya ewlehiyê ya li vê herêmê û tunekirina mekanîzmayên ku bi destê xelkê herêmê bixwe hatine avakirin, derî ji bo qeyran û felaketên nû vedike. Biryarên ku di jûrên girtî yên li Bexda yan Hewlêrê de bê amadebûna êzidiyan tên stendin, ji dîrokê re xizmetê nakin û tu carî di pratîkê de nehatine cîbicîkirin, ji ber ku ew li dijî rastiya li ser erdê ne.
Gava ku mirov li rewşa siyasî û ewlehiyê ya Şengalê binêre, zelal dibe ku her gav an civîneke ku li Bexdayê bêyî amadebûn û vîna rasterast a civaka êzidî tê avêtin, şûna ku bibe çareserî, aloziyên heyî kûrtir dike. Zaniyariyên dawî yên der barê civîna bilind a ewlehiyê û îdarî ya li ser rewşa Şengalê û vegera koçberan, nîşan didin ku hikûmeta navendî ya Iraqê dîsa di heman çerxeya çareseriyên yekalî de dizivire. Ev civîna ku di bin serokatiya Cîgirê Yekem ê Serfermandarê Artêşê û Rêveberê Ofîsa Fermandarê Giştî Ebdulemîr Şemerî de û bi amadebûna nûnerên dezgehên ewlehiyê, îstîxbaratê û Şêwirmendê Ewlekariya Neteweyî, ligel Rêveberê Ofîsa Bernameya Geşepêdanê ya Neteweyên Yekbûyî hat lidarxistin, ji aliyê civaka êzidî û saziyên wê ve bi metirsiyeke mezin tê dîtin. Tevî ku di daxuyaniyên fermî yên Şaneya Ragihandina Ewlehiyê de behsa misogerkirina aramiyê, destpêkirina pêvajoya avadanîkirinê, xurtkirina rola polisên herêmî û vegerandina jiyana asayî tê kirin, lê cewherê vê pirsê di nebûna temsîliyeta rastîn a xelkê Şengalê de veşartî ye.
Pirsiyar û fikarên herî mezin ji vir dest pê dikin ku ev civîn û biryarên di wê de hatine girtin, bêyî şêwir, gotûbêj û lihevkirina bi ti alî, sazî yan jî nûnerên civaka êzidî re hatine meşandin. Biryarên ku bi vî rengî yekalî ji aliyê navendekê ve tên girtin, tu carî nikarin aramiya civakî û ewlehiya navçeyê misoger bikin, ji ber ku ev biryar rastiya li ser erdê û îradeya meşrû ya xelkê ku salan e berdêlên giran didin, red dikin. Piştî fermana sala 2014an û êrişên hovane yên çeteyên DAIŞê ku tê de bi hezaran êzidî hatin kuştin, birîndarkirin û revandin, xelkê Şengalê bi hêz û derfetên xwe yên herî kêm, birêxistinbûn û saziyên xwe yên xweser afirandin. Ev Rêveberiya Xweser a ku îro di nav şert û mercên giran de xizmeta civakê dike, şahida zindî ya berxwedan û vîna gel e. Lê belê, helwesta hikûmeta Iraqê ku heta îro jî piştevaniya pêwîst nade van hewldanan û di heman demê de hewl dide biryarên xwe bi ser navçeyê de ferz bike, pirsên mezin di hişê her kesî de çêdike.
Bertekên ku îro li dijî vê civînê û biryarên wê derdikevin, ne tesadufî ne û xwedî bingeheke dîrokî û siyasî ya kûr in. Partî, rêxistin û aliyên siyasî yên êzidiyan ev civîn û encamên wê wekî berdewamiya berbiçav a Peymana Şengalê ya navbera Hewlêr û Bexdayê de dibînin, ku di cotmeha 2020an de hatibû îmzekirin. Mîna wê peymanê, ev pêngava nû jî ji aliyê xelkê Şengalê ve wek lîstikeke metirsîdar tê dîtin ku li ser pişta berxwedana wan tê lîstin. Ew peymana berê ku xwestibû îradeya azad a êzidiyan ji hemû mafên xwe yên xwebirêvebirin û xweparastinê bêpar bike, bi berxwedan û nerazîbûna tund a civaka Şengalê re rast hat û nehatibû bicîhanîn. Îro jî desthilatdarên li Bexdayê hewl didin heman naverokê, lê di bin navekî nû, bi rêbazekî din û di bin sêwana Neteweyên Yekbûyî de vê peymanê zindî bikin û ji nû ve bi cih bînin.
Nêzîkatiya ku dixwaze hebûna hêz û komên çekdar bidawî bîne û hêzên ewlehiyê ji nû ve belav bike, gava di asta teorîk de tê gotin belkî wek gav xuyayî bibe, lê di pratîkê de gava ku behsa bêdestkeftkirina hêzên herêmî yên ku xelkê ji qirkirinê parastiye tê kirin, dibe sedema tirs û metirsiyên mezin. Gelê êzidî êdî nikare baweriya xwe bide wan sîstem û hêzên ku di sala 2014an de ew di nav destên çekdarên DAIŞê de bi tenê hiştin. Ew hêzên ku îro bi navê parastina herêmî û xweser hatine avakirin, ne amrazên siyasî ne, belkî encama rasterast a pêdiviya jiyanî û manûnemana civakê ne. Ji ber vê yekê, hewldana bidawîkirina van pêkhateyan bêyî veguhastina wan bo nav çarçoveyeke ewlehiyê ya ku baweriya civakê bi dest xistibe, nîşana nenasîn û jinedîtibûna îradeya êzidiyan e.
Aliyekî din ê metirsîdar ê vê siyasetê, bikaranîna mijara mirovî û dosyaya koçberan e wekî amrazekî ji bo guherîna siyasî û demografîk. Ew tespîta ku dibêje pirsa koçberan pirsyareke mirovî û neteweyî ye û divê di demeke zû de çareser bibe, rast e, lê belê bikaranîna vê mijarê bo çêkirina zextê li ser Şengalê ne dadwerane ye. Bi hezaran malbatên êzidî ku di kampên Herêma Federal a Kurdistanê de di bin şert û mercên pir dijwar û bêderfetiyê de dijîn, dixwazin vegerin ser xaka bav û kalên xwe. Lê vegera bi ewle û birûmet tenê bi temînkirina îstîqrara siyasî, avakirina binesaziyê û ya herî giring jî bi misogerkirina parastina wan a daîmî dibe. Li şûna ku xizmetguzariyên mirovî rasterast bigehînin xelkê ku li Şengalê jiyana xwe ji nû ve ava kiriye, şertxistina van alîkariyan li ser mercên siyasî û ewlehiyê, berdewamiya êş û azara koçberan bixwe ye.
Gava mirov li beşdariya dezgehên navdewletî mîna Bernameya Geşepêdanê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) di civînên bi evî rengî de dinêre, divê mirov li ser rola saziyên navdewletî jî bisekine. Saziyên navdewletî dema di projeyên bi vê rengî de cih digirin ku temsîliyeta civakî ya herêmê di bin lingan de ye, nezanî û nerastiya rewşê mezin dikin. Neteweyên Yekbûyî li şûna ku bibe şahidxweşê biryarên yekalî yên ku aloziyê kûr dikin, divê rola navbeynkareke serbixwe û dadperwer bilîze ku hemû aliyên têkildar, bi taybetî nûnerên sivîl û Rêveberiya Xweser a Şengalê di nav pêvajoyên biryardanê de cih bide. Amadebûna nûnerên binesazî û geşepêdanê di civîneke ku bi tevahî karakterekî leşkerî û îstîxbaratî heye de, vê tirsê zêdetir dike ku alîkariyên mirovî jî mîna çekekî siyasî werin bikaranîn.
Ji aliyê dîrokî û siyasî ve, Şengal navenda hebûn û reseniya çandî, olî û siyasî ya civaka êzidî ye. Têkçûna hevsengiya ewlehiyê ya li vê herêmê û tunekirina mekanîzmayên ku bi destê xelkê herêmê bixwe hatine avakirin, derî ji bo qeyran û felaketên nû vedike. Biryarên ku di jûrên girtî yên li Bexda yan Hewlêrê de bê amadebûna êzidiyan tên stendin, ji dîrokê re xizmetê nakin û tu carî di pratîkê de nehatine cîbicîkirin, ji ber ku ew li dijî rastiya li ser erdê ne. Siyaseta ku xelkê Şengalê tenê wekî kirdareke pasîf an jî koçberên ku divê birêve bibin dibîne, şaşiyeke mezin a stratejîk e. Pêwîst e desthilatdarên li Iraqê fêm bikin ku naskirina vîna xelkê herêmê û hevkarîkirina bi saziyên ku bi piştgiriya gel hatine avakirin, tenê rêya gihîştina bi aramiya domdar e.
Encama vê civîna ku di bin serokatiya Ebdulemîr Şemerî û bi beşdariya lîderên leşkerî û ewlehiyê pêk hat, nîşan dide ku mekanîzmaya nirxandinê ya desthilatdariya navendî hîn jî neguheriye. Ew hewl didin krîzeke ku bingeha wê civakî, dîrokî û siyasî ye, tenê bi rêya gavên leşkerî û îdarî çareser bikin. Şopandina van biryaran û ferzkirina wan hebûna şan û îradeya azad a civaka êzidî kêm dike û xetereya pevçûnên nû çêdike. Heke niyeteke rastîn ji bo avadanîkirin, aramî û vegera koçberan hebe, divê beriya her tiştî dev ji van nêzîkatiyên yekalî bê berdan. Çareseriya bingehîn di xurtkirina guftugo û diyalogeke rasterast de ye ku tê de deng û îradeya gelê Şengalê û saziyên wan di navenda biryardanê de be, da ku êzidî li ser xaka xwe ya rizgarkirî, bêyî ku tirs ji ferman û peymanên nû hebe, karibin jiyana xwe bi ewlehî û birûmet ava bikin.
