15ê Tebaxe newe ra xobîyayîşê şarê kurdî ya

Çaryekê yewin a seserra 20î ra nata cografyaya Mezopotamya, asta komelî, sîyasî û kulturî de bîye şahîdê krîzê estbîyayîşê şarê kurdî. Destpêkê awanbîyayîşê komare de ruhê Qanûnê Esasî yê 1921î de xoserîya komelê kurdî bibo. 

Qanûnê Esasî yê 1924î de çinêhesebnayîşê şarê kurdî û awankerdişê netewe-dewlet û yewnetewî ya qetî bî sebebê derberkerdişê raştîya komelî ya kurdan a qada sazî, meşrû û cemawerî de. Sereyanê 1920 û 30an de xoverdayîşê tarîxî yê Serwedartişê Şêx Seîd, Agirî û Xoverdayîşê Dêrsimî bi qirkerdişan ameyî tepesnayîş. Badê nê qirkerdişan herême de bi serran bêvengîyêka girane serwer bî, nêvînayişê komelê kurd û vîndîbîyayîşê hafizaya komelî ya tarîxî dest pêkerd.

Na hafizaya tarîxî ser o, Têgêrayîşê Azadîya Kurdî ke 1978 de binyatê cê yê teorîk û rêxistinî ameyî eştene û çalakîya 15ê Tebaxe 1984î, analîz û paradîgmaya Abdullah Ocalanî de zê "mîladêko tarîxî", "şikitişê ke estbîyayîşî" û "Ronesansê kulturî" yena zaneyene. No peryod, sînoranê leşkerî û sîyasî derbas keno, bi tesîrê xo yê sosyo-psîkolojîk û kulturî, qodanê zîhnîyetê komelî kok ra vûrneno û îfadeyê hişyarîyêka kamil a.

Şikitişê torê bêvengî

Mîyandeyê konseptê hamleya 15ê Tebaxe de parçekerdişê zirxê bêçaretî yo ke seserrîyo serê komelî de ame ferzkerdiş esto. Bi serran zext û zorê leşkerî û sîyasî nê tenê mekanîzmayêka teda ya fizîkî afirnîya, eynî wext de psîkolojîya komelî de zî fikrê; "Ma çiqas xover bidim zî çîyêk nêvûryeno" bî sebebê bikokîya bêçaretîya mûsnaye. Na rewş, komelî hêzê xo yê xoserî ra kerd xarîb û seba nîşandayîşê estbîyayîşê xo kerd bê hewldan û bêveng. 

Gama ke 1984 de çerçoveyê Paradîgma ya Rayberê Şarê Kurdî Ocalanî de ameye eştene tenê hamleyêka vera sembolê leşkerî nêbî, vera nê qederperestî û bêçaretî ya mûsnaye de derbeyêka radîkale bî. Helwesta pasîfe ya ke vera mekanîzmanê zext û zordarî virazya bî, bi îddîaya radîqal a estbîyayîşî ya aktîf û qerardarî ca bedilna. Qebûlkerdişê bêçareyî ame redkerdiş. 

Komelê ke serdestan derbarê qedera ci de qerar dabi û bibî "nesneya tarîxî" bi na hemleya 15 Tebaxe bî kerdox, bî wayîrê îrade û derbarê qederê xo de bî wayîrê qerarî. Bîyê wayîrê heqîqetê xo yo tarîxî, bi wayîrê xobawerî û bi wayîrê qerarê diyarkerdişê qederê xo. 

Bi na hamleye komelê kurd estbîyayîşê xo, ziwan û kulturê xo, heqê xo yo komelî hem muhataban xo rê hem zî raya pêroyîn a şaran rê eşkere kerd. Terso ke seserran bi ser komelî amebi ferzkerdiş şikna. 

Şorişê zihnîyetî

Rijnayişê dêsanê bêvengîyî tenê xeta xoverdayîşî ya sîyasî neafirnîya, huner ra heta azadîya cinîyan, ziwanî ra heta rêxistinîya komelî qadêka zaf hera de "Newe ra bîyayîşê komelî û kulturî" pêk ard. Na hişyarîya komelî raverdeyî yo modernîzebîyayîşê zereyî ya ku te de giredayişê feodal û ataerkîl benê vila û çinê benê pêk ard.

Nêzdîbîyayîşê teorîk û sosyolojîk yê Têgêrayîşê Azadîya Kurdî û Rêzdar Abdullah Ocalanî de "Newe ra bîyayîşê komelî û kulturî", teberê xeta leşkerî û sîyasî yê raverdeyî, 15ê Tebaxe 1984î de, zê netîceyê da tewr binyatî, domdarî û bedilnayîşî yêna pênasekerdiş.

Paradîgmaya Rayberê Şarê Kurdî Ocalanî de na raverdeyî, teberê nîşandayîşê estbîyayîşê fizîkî de, torra munasebetanê entelektûel, zîhnî, hunerî û komelî de zê "Şorişê zîhnîyetî" û "Ronesansê kulturî" yo bingehîn yêno destgirewtene.

a-Xobawerîya nasnameyî 

Polîtîkayê înkar û tedayî yê ke bi serran dewam kerdî, ziwan û kultur de erozyonêko xorîn (asîmîlasyon) ardîbî meydan. Na raverdeyî de ziwan û kultur zereyê banî de esîr bîbî û qada cemawerî de bîbî nêasaye. 

Hamleya 1984î hestê şermokî û tersî yê hafizaya komelî de şikit û çinê kerd. Ziwanê kurdkî (Kurmancî, Zazakî/Kirmanckî), tenê vasitayê îrtibatî bîyayîş ra vet, bî qada hilberînî ya zindî ya edebîyat, sîyaset, akademî û medyayî.

Dengbêjîyî ra heta edebîyatê modernî, deyîr û serborîyanê dengbêjan ra heta tîyatro û sinemayî qadêka zaf hera de mîrasêko kulturî yo zaf gird vet roşnî. Hilberînê kulturî ameyî ca.

b-Paradigma cinsiyetê komelî

Lingê tewr dînamîk û şorişî yê newe bîyayîşê komelî û kulturî, vûrîyayîşê zereyê nasnameyê cinîyan de yo. Teza Rêzdar Ocalanî ya "Kurdistan de azadîya komelî, azadîya cinî ra derbas bena" qalibê feodal û ataerkilî yê hezar serran bi rêjeyêka girde ameyî şikitiş.

Cinî, bîyê kerdoxê mekanîzmaya qarardarî ya eslî yê cuyê komelî. Xoverdayîş de bîya pêşeng, sîyaset de bi modelê "hemserekîyî" bîya rayber. No hal, pêro Rojhelatê Mîyanîn de zê Şorişê Cinsiyetê Komelî yo herî muhîm yêno erjnayiş.

c-Tasfîyeyê feodalan û modernbîyayîşê komelî

Verê 15ê Tebaxe de komelê kurdî, bi giredayişê eşîran, munasebetanê feodalan yê mulkîyetî û awankerdişê axayan yê heremî ra parçe bîbî. Bi destpêkê xoverdêrîya Têgêrayîşê Azadîyî ra komel, nasnameyê eşîr û kabîle ra vejîya û dorûverê zîhnîyetêko netewî û komelî de bî yew. 

Ferd, axayî rê, eşîrreîsî rê "qûl" bîyayîş ra vejîya bi keso azad.  Nê rewşî nîşan da ke cuyo bi rûmet bi keso "welatpawit/ferdo azad" yê ke heq û nasnameyê xo zano mumkun o. Na hamleyêka sosyolojîk a ke modernîzebîyayîşê zereyî yê komelê kurdî pêk ard.

d-Kulturê rêxistinîya sîyasî û komelî 

Hişyariya komelî, bi vasitaya komelan, şaredarîyan, kooperatîfan û partîyanê sîyasîyan ameyê sazîkerdiş. Komelê kurd ewro eşkena heme pergirêkanê xo bi îradeyê xo bi îmkananê xo, bi hetkarî û zîhnîyetê xoserî çareser bikero. 

No qeweto rêxistinkerdî yo ke kuçe de, huner de û sîyaset de vejîyo werte, îspat keno ke komelê kurdî girseyo pasîfe ra vejîyayo û bîyo qewetê ko dînamîk ke îstiqbalê xo diyar bikero.

Bi kilmî, na hamle ya "Newe ra Bîyayîşê Komelî û Kulturî", vera xerabîyayîşê zîhnî ya ke înkarî afirnîya de hamleyêka kamil a "xobîyayîş û bi azadî estbîyayîş" ke huner ra heta azadîya cinîyan, ziwan ra heta rêxistinîya komelî pêro qadê cuyayîşî çerçiwe kena.

Geyrayişê çareserîya sîyasî

No dînamîzmo komelî û kulturî yo ke 15ê Tebaxe de binyatê ci ameyî eştene, serranê dima de tenê bi şerê çekdarî sînordar nêmend, bi paradîgmanê "Modernîteya Demokratîk", "Netewa Demokratîk" û "Komelê Ekolojîk û Demokratîk" yê ke Rêzdar Ocalanî awan kerdî, resa xoreyê ka teorîk û ro dinya vila bî. No zanyarîyo tarîxî, zemîn amade kerd ke meseleya kurdî zemînê şiddetî ra bêro vetiş û çerçiweyêka makeqanûnî de, meşrû û demokratîk de bêro çareserkerdiş. Ewro rewşa ke aktor û qanalê sîyasî yê dewleta tirkî ameyî noqtê muhatabgirewtiş, diyalog û geyrayîşê çareserîye no bi sayê hemle û xoverdayîşê îradeyo ke 1984 ra nat ameyo meydan virazya.

No çerçove de;

Kulturê xoverdayîşî yo ke Têgêrayişê Azadîya Kurdî bi paradîgmaya Rayber Abdullah Ocalanî bi hemleya 15ê Tebaxe afirnaya, torê bêvengîyî yo ke hafizaya komelî felç kerd bî pûç kerde. 

Polîtîkayê înkar û îmhayî asta zîhnî de şikna û komelê kurdî bi ziwan, kultur û nasnameyê xo qadê tarîxî de zê kerdoxê ko eslî newe ra vet roşnî. Xetê 15ê tebaxe xetê xoverdêrî, estbîyayîş û xobîyayîşî yo.