103 salên înkarê û lêgerîna çareseriyê

103 sal di ser îmzekirina Peymana Lozanê re derbas bûn. Tevî derbasbûna van salan, nîqaşên li ser encamên wê peymanê kêm nebûn. Berevajî, hîn jî di nav mijarên herî girîng ên Tirkiye û Rojhilata Navîn de cihê xwe digire. Ji bo gelek dewletan, Lozan belgeya ku şerekî bi dawî aniye; lê ji bo kurdan, ew destpêka pêvajoyeke dîrokî ye ku bandorên wê heta îro berdewam in.

Ji bo fêmkirina vê rastiyê, ne bes e ku Lozan tenê wek peymaneke siyasî were dîtin. Ew di heman demê de bingeha wê pergalê ye ku piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî li Rojhilata Navîn hat avakirin. Di wê pêvajoyê de, sînorên nû li gorî berjewendiyên hêzên serketî hatin xêzkirin; gelek gel û civakên herêmê jî li derveyî wan hesabên siyasî man.

Di nav wan de gelê kurd jî hebû. Parçekirina Kurdistanê di navbera çar dewletan de û nebûna temsîliyeta kurdan li Konferansa Lozanê, bû destpêka qonaxeke nû di dîroka pirsgirêka kurdî. Ji wê demê ve, ev pirsgirêk tenê bi sînor an erdnîgariya xwe nehat pênasekirin; pêwendiya wê bi maf, nasname, ziman, çand û beşdariya siyasî re her ku çû kûrtir bû.

Îro, piştî 103 salan, tişta girîng ne tenê ew e ku di sala 1923yan de çi qewimiye; ya ku divê bê nirxandin, bandora wê peymanê ya li ser sedsalek pêşveçûnên siyasî û civakî ye. 

Avakirina pergala yekparêz

Lozan ne tenê dawiya şerekî bû; ew bingeha pergala siyasî jî bû ku di salên bê li Tirkiyeyê hate avakirin. Ev pêvajo bi destûra bingehîn a 1924an re awayekî zelal wergirt û modela dewleta neteweyî ya navendî hat damezrandin.

Bi vê destûrê re, têgihîştina dewletê li ser yek nasnameya fermî hat avakirin. Di encamê de, pirrengiya ziman, çand û civakî ya li welêt, hêdî hêdî ji qada fermî hat derxistin û cihê wê bi siyaseta yekperest hat dagirtin.

Di vê çarçoveyê de, pirsgirêka kurdî ji nakokiyeke siyasî derbas bû û veguherî pirsgirêka hebûn, nasname, zimanê dayikê û temsîliyeta siyasî. Her ku siyaseta navendîbûnê xurtir dibû, nebaweriya di navbera dewlet û civaka kurd de jî kûrtir dibû.

Salên piştî 1924an, ziman û çanda kurdî bi gelek sînorkirin û astengiyan re rû bi rû man. Daxwazên kurdan ên ji bo nasandin, mafên demokratîk û beşdarbûna wekhev li jiyana siyasî, bi berdewamî hatin sînorkirin. Ev rewş nîşan da ku pirsgirêka kurdî ne tenê pirsgirêkeke siyasî, pirsgirêka maf, demokrasî û wekheviyê jî ye.

Dîrok gelek caran nîşan daye ku qanûn bi tenê nikarin rastiyên civakî biguherînin. Dema ku cihêrengiya ziman û çandî nayê qebûlkirin, pirsgirêk nayê çareserkirin; berevajî, ew di şert û mercên nû de berdewam dike.

Ji ber vê yekê, destûra bingehîn a 1924an ne tenê belgeyek qanûnî, ew di dîroka komarê de nîşana pergala siyasî ye ku bingeha wê li ser navendîbûn û yekparêziyê hat danîn. Bandorên wê pêvajoyê heta îro jî di warên ziman, çand, mafên demokratîk û temsîliyeta siyasî de tên hîskirin.

Piştî Lozanê 

Pergala ku piştî Lozanê û bi taybetî bi destûra bingehîn a 1924an hat avakirin, piştre xwe bi siyaseta navendîbûn û yekparêziyê aşkere kir. Li herêmên Kurdistanê, daxwazên gelê kurd yên li ser hebûn, nasname, ziman û mafên siyasî, gelek caran ne wek daxwazên demokratîk, lê di çarçoveya siyaseta ewlehiyê de hatin nirxandin.

Di vê pêvajoyê de, Serhildana Şêx Seîd a sala 1925an, berxwedana Agiriyê Geliyê Zîlan û trajediya Dersimê ne tenê bûyerên cuda ne; ew qonaxên sereke ne ku pêşveçûna pirsgirêka kurdî û nêzîkbûna dewletê bi vê pirsgirêkê aşkere dikin. Van bûyeran nakokiya di navbera modela dewleta yekparêz û daxwaza kurdan ya ji bo nasname, maf û temsîliyeta siyasî bi awayekî zelal nîşan da.

Lê fêmkirina vê serdemê tenê bi belgeyên fermî ne bes e. Dîrok ne tenê di arşîvan de tê tomarkirin; ew di bîra civakê, vegotinên şahidan û serpêhatiyên nifşan de jî dijî. Ji ber vê yekê, nirxandina van bûyeran divê bi perspektîfeke firehtir were kirin.

Piştî Dersimê jî, awayê nêzîkbûna dewletê bi pirsgirêka kurdî ji binî ve neguherî. Bi operasyonên leşkerî, sînorkirina qada siyasî û çandî û siyaseta înkar û asîmîlasyonê hewl hat dayîn ku ev pirsgirêk were birêvebirin. Lê ezmûna 103 salan nîşan da ku rêbazên ku li ser înkarê tên avakirin, nekarîne çareseriyeke mayînde biafirînin.

Şêx Seîd, Agirî, Geliyê Zîlan û Dêrsim ne tenê bîranînên dîrokî ne. Ew di bîra kolektîf a gelê kurd de qonaxên girîng in û bê fêmkirina wan ne dîroka komarê û ne jî pêşveçûna pirsgirêka kurdî bi tevahî nayê fêmkirin. Dîrokê jî gelek caran nîşan daye ku dema pirsgirêkên siyasî bi rêyên demokratîk nayên çareserkirin, ew di şert û mercên nû de dîsa vedigerin.

Sedsala piştî Lozanê

Pirsgirêka kurdî bi trajediyên destpêka komarê re bi dawî nebû. Di 103 salên piştî Lozanê de, şert û merc li her çar parçeyên Kurdistanê gelek caran guherîn; lê daxwaza kurdan ya ji bo hebûn, nasname û mafan her tim zindî ma.

Li başûrê Kurdistanê, Enfal û komkujiya Helebçeyê di bîra kolektîf a kurdan de şopek hişt ku nayê jibîrkirin. Ev trajedî ne tenê bû sedema mirina bi hezaran kesan her wiha çand, bîr û hebûna civakê jî hedef girt. 

Li bakurê Kurdistanê jî, bi taybetî di salên 1990î de, valakirina gundan, wendakirinên bi zorê, kuştinên ku failên wan nehatin aşkerekirin û zextên siyasî bûne beşek ji bîra civakî. Trajediya Roboskiyê jî careke din girîngiya dadweriyê, berpirsiyarî û parastina mafên mirovan anî rojevê.

Di salên dawî de, êrişên DAIŞê li dijî gelê êzidî li Şengalê û şerê li Rojava nîşan dan ku pirsa kurdî ne tenê mijareke navxweyî ya dewletekê ye. Ew bûye mijareke herêmî ku bi ewlehî, statu, maf û pêşeroja Rojhilata Navîn re têkildar e.

Hemû van serpêhatiyan, tevî ku di dem û şertên cuda de qewimîne, rastiyeke hevpar nîşan didin: pirsa kurdî bi derbasbûna demê ji holê ranebûye. Berevajî, ew li gorî şert û mercên her serdemê awayên nû wergirtine.

Ji ber vê yekê, salvegera 103yan a Lozanê bangek e ku em bi çavekî rexneyî li ezmûna sedsalekê binihêrin û bipirsin ka çima pirsgirêkek ku sed sal berê hebû, hîn jî di nav mijarên sereke yên herêmê de cihê xwe diparêze!

Dersa 103 Salan

103 sal di ser Peymana Lozanê re derbas bûn. Di vê navberê de gelek tişt guherîn; dewlet hatin û çûn, şertên siyasî veguherîn, hevsengiya herêmê gelek caran hat nûkirin. Lê rastiyekê heta îro berdewam kiriye: pirsa kurdî ne bi derbasbûna demê wenda bû, ne jî ji bîra dîrokê çû.

Ev sedsal nîşan da ku ti pirsgirêkeke ku bi hebûn, nasname û mafên gelan ve girêdayî be, nikare tenê bi tedbîrên demkurt an rêbazên zorê were birêvebirin. Dîrok gelek caran dubare kir ku aştiya mayînde tenê li ser bawerî, dadwerî û rêzgirtina mafan dikare were avakirin.

Belê, nirxandina Lozanê ne wateya mayîna di rabirdûyê de ye. Rastî ev e ku her civak ji bo avakirina pêşeroja xwe pêdivî bi fêmkirina rabirdûya xwe heye. Dîrok, dema ku bi rastî were xwendin, dibe çavkaniya dersan; dema ku were paşguhkirin, dibe sedema dubarebûna heman xeletiyan.

Ji ber vê yekê, salvegera 103yan a Lozanê divê ne tenê bibe bîranîna peymanekê, ew derfetek e ji bo lêpirsîna ezmûna sedsalekê. Pirsa bingehîn ne ew e ka Lozan çi bû; pirs ew e ka em ji encamên wê çi fêr bûn û çawa dikarin pêşerojekê ava bikin ku li ser maf, demokrasî û hevjiyanê were avakirin.

Dîrok bi xwe nayê guherandin. Lê awayê ku em wê dixwînin û dersên ku jê werdigirin, dikarin pêşerojê biguherînin. Belkî jî girîngtirîn peyama 103 salan ev e: gelên ku bi rastiya xwe re rû bi rû dibin, hêviyê ji bo pêşerojê ava dikin; lê civakên ku dîrokê tenê bi çavên înkarê dixwînin, nikarin ji girêkên rabirdûyê xelas bibin.