Wêjeya kurdî ya klasîk

Wêjeya kurdî ya klasîk yek ji hêmanên herî girîng û kûr ên mîrata çandî ye ku ji hêla kurdan ve di seranserê dîrokê de hatiye çandin. Piştî ku di bin bandora xurt a çanda devkî de bi sedsalan bi pêş ket, wêjeya kurdî di dawiyê de kevneşopiyeke nivîskî ava kir û nasnameyeke wêjeyî ya xurt bi dest xist, nemaze bi rêya berhemên helbestvan û zanyarên ku di navendên ‘medreseyan’ de hatine perwerdekirin. Ev wêje ne tenê ji bo bedewiya helbestî, lê di heman demê de ji bo îfadeyên dîrok, bawerî, mîstîsîzm, evîn, xweza û têgihîştina mirovahiyê û civakê jî wekî wesîle xizmet kiriye.

Fêmkirina wêjeya kurdî ya klasîk, tenê ne tê wateya lêkolîna berhemên wan helbestvanên ku li paşerojê jiyane. Her wiha, pêwîstiya wê bi têgihîştina pêşveçûna dîrokî ya zimanê kurdî, cihêrengiya çandî ya herêmê, bandora hizra îslamî li ser wêjeyê û têkiliya xurt a di navbera çanda devkî û nivîskî de heye. Ji çanda devkî ber bi wêjeya nivîskî ve: Kokên wêjeya kurdî di çanda devkî de ne, ya ku ji gelek demên beriya çavkaniyên nivîskî ve heye. Di vî warî de, kevneşopiya dengbêjiyê xwedî cihekî taybet e. Dengbêjan çîrokên evîn, şer, veqetîn, qehremanî, êş û bûyerên civakî bi awayekî devkî ji nifşekî bo nifşekî din veguhastine.

Ev kevneşopî di parastina bîra kolektîf a civaka kurd de roleke girîng lîstiye. Di wan serdeman de ku tomarên nivîskî kêm bûn, vegotinên dengbêjan wekî bîreke zindî xizmet dikirin û piştrast dikirin ku rabirdû were bibîranîn. Di navbera çanda devkî û wêjeya klasîk a nivîskî de cudahiyeke tûj tune ye. Berevajî vê yekê, ev her du kevneşopî bûne sedema dewlemendkirina hevdu. Hêza vegotinê ya ku di nav çanda devkî de bi pêş ketibû, piştre di wêjeya nivîskî de bi awayên cuda xwe nîşan da.

Medreseyan di pêşveçûna wêjeya kurdî ya bi awayê nivîskî de roleke taybet û girîng lîst. Di van saziyan de, ligel zimanên erebî û farisî, kurdî jî wekî amûreke derbirîna wêjeyî dihat bikaranîn; her wiha zanyar û helbestvanên ku li wir perwerde dibûn, şiyanên nivîskî û estetîk ên zimanê kurdî berfireh dikirin.

Têkiliya şaristaniya îslamî, û bi taybetî ya wêjeya farisî, di pêkhatina wêjeya kurdî ya klasîk de diyar e. Belê têkiliya vê taybetmendiya wêjeya kurdî ji holê ranekiriye. Helbestvanên kurd, tevî ku sûd ji estetîka hevpar a wêjeya îslamî û rojhilatî werdigirin, erdnîgarî, ziman, jiyana civakî û cîhanên xwe yên hestyarî jî li berhemên xwe zêde kirine. Cureyên ku şêwazên bingehîn ên helbesta klasîk pêk tînin —wekî xezel, qesîde, mesnewî û çarîn /rubaî di wêjeya kurdî de jî hatine bikaranîn. Lê, ev şêwaz di bin bandora pêkhateya dengî ya taybet û şiyanên derbirînê yên zimanê kurdî de ji nû ve hatine teşedan.

Evîn mijareke girîng e di helbest û serdemê de. Lê belê, mal ne tenê wekî hesteke mirovî ye. Di bin bandora sûfîzmê de, ev hizra hebûnê, evîna xwedayî, lêgerîna li rastiyê û rûbirûbûna kesayetê bi xwe re jî di nav mijarên bingehîn ên helbestê de cih digirin. Melayê Cizîrî yek ji kesayetiyên herî girîng ên wêjeya kurdî ya klasîk e. Ev helbestvanê ku di sedsala 17an de jiyaye, bi taybetî ji ber zimanê xwe yê helbestî, hizra xwe ya sûfîst û hestiyariya xwe ya estetîk, wekî yek ji nûnerên herî hêzdar ên wêjeya kurdî tê hesibandin.

Di helbesta Melayê Cizîrî de, evîn, bedewî, mirovahî û rastiya îlahî bi hev re têkel dibin. Helbestvan, ligel bikaranîna sembolên helbesta klasîk a rojhilatî, bi serkeftî sûdê ji şiyana dewlemend a derbirînê ya zimanê kurdî werdigire.  Di malikên wî de, sembolên wekî gul, bilbil, mey, yar, ronahî û şev ne tenê bi wateyên xwe yên rasteqîn, lê her wiha bi wateyên xwe yên razber sûfî û felsefî jî derdikevin pêş. Bi vî awayî, helbest ji teswîra cîhana derve ber bi lêgerîna cîhana hundirîn ve diçe.

Girîngiya Melayê Cizîrî tenê ne ji nirxên estetîkî yê helbestên wî tê. Ew yek ji wan helbestvanên sereke ye ku nîşan da ku zimanê kurdî dikare wekî zimanekî wêjeyî yê asta bilind were bikaranîn.

Feqiyê Teyran di navbera gelê asayî û wêjeya klasîk de cih digire. Ew kesayetiyeke din a mezin a wêjeya kurdî ya klasîk e. Ev helbestvanê ku di sedsala 17an de jiyaye, di berhemên xwe de mijarên wekî mîstîsîzm, evîn, xwezayî, mirovahî û exlaqî lêkolîn kirine.

Yek ji wan taybetmendiyên ku helbesta Feqiyê Teyran girîng dike, ew e ku ew di navbera cîhana bedewkar a helbesta klasîk û şêwazeke hêsantir û zindîtir a vegotinê de – ya ku ji bo gel têgihîştina wê hêsan e – pirekê ava dike. Çûk, ajal, çiya, rê û hêmanên xwezayê bi awayekî pir caran di berhemên wî de cih digirin. Di vî warî de, kokên helbesta Feqiyê Teyran tenê ne di cîhana razber a sûfîzmê de, lê her wiha di nav dîmeneke zindî ya xwezayê de jî hene.

Di van helbestan de, xwezayî dibe neynikek ku rewşa derûnî ya mirovan nîşan dide. Çiya ne tenê çiyayek e; dikare bibe sembola veqetînê, berxwedan an jî azadiyê. Rê ne tenê rêyek e ji bo geşta mirov; dikare bibe metaforek ji bo lêgerîna mirovan a li pey rastiyê. Bêguman, yek ji berhemên herî mezin ên wêjeya kurdî ya klasîk, helbestvaniya/mesnewiya (menzûmeya) Ehmedê Xanî ya bi navê Mem û Zîn e. Ev berhem, ku di dawiya sedsala 17an de hatiye nivîsandin, wekî yek ji girîngtirîn metnên klasîk ên wêjeya kurdî tê hesibandin. Mem û Zîn, bi awayekî bebiçav behsa evîna dilşewat a du evîndaran dike. Belê, qada wateya berhemê ne tenê bi çîroka evînê ve sînordar e; tê de, evîna takekesî bi mijarên civakî û çandî re têkel dibe. Evîna Mem û Zînê, ji ber wan astengiyên ku li pêşiya yekbûna wan radiwestin, ciwaneke trajîk werdigire. Belê, bi rêya vê trajediyê, mijarên berfirehtir jî tên lêkolînkirin; wekî çarenivîsa mirov, pêkhateya civakê, têkiliyên hêzê û azadî.

Mezinahiya wêjeyî ya Ehmedê Xanî di wê yekê de ye ku wî çîrokeke evînê bi cîhaneke berfireh a hizrê re tevlihev kiriye. Wî zimanê kurdî tenê ne wekî zimanekî ragihandina rojane, her wiha wekî amûreke hizra felsefî û wêjeyî bi kar aniye.

Ji ber vê yekê, Mem û Zîn tenê ne mesnewiyek e romantîk e; her wiha xezîneyeke çandî ya girîng e ku kapasîteya estetîk û rewşenbîrî ya wêjeya kurdî nîşan dide. Mijarên ku di wêjeya kurdî ya klasîk de cih digirin, gelek berfireh in. Di nav van de, evîn di rêza pêşîn de ye. Belê, ligel evînê; sofîtî, xwezayî, mirin, veqetîn, sirgûn, demkîbûna mirov, dadperwerî, exlaq û lêgerîna zanînê jî xwediyê cihekî girîng in.

Helbestvanên klasîk ferhenga zimanê kurdî berfireh kirin, cureyên cihêreng ên helbestê di nav ziman de bi kar anîn û hêza wê ya îfadekirina helbestî dewlemend kirin. Her çend ku  peyvên ji erebî hatine wergirtin di zimanê wêjeya klasîk de cihekî girîng digirtin jî, hêza bingehîn a îfadekirinê ya berheman ji pêkhateya taybet a zimanê kurdî bixwe dihat. Wêjeya kurdî ya klasîk her wiha wekî hilgirê gencîneya zimanê kurdî xizmetê dike.