Zonê ma bêkes nîyo

Netewe-dewlete seserra XXI. de vera kirmancan “heramîye” ramina û kena ke ziwanê kirmancan sey “ahtapotî” biwero. Hêzo serdest wazeno kirmancan “servum pecus (birra koleyan)” bikero. Labelê kirmancî vera na paradîgma têkoşînêkê rûmetdarî kenê. Her ke şino seba ziwan û kulturê xo hîna zêde lebate kenê. Hişmendîya ziwanî her roje xurtêr bena. Kirmancan nê serranê peyênan de ziwanê xo de xeylêk berhemê erjayeyî peyda kerdî. Wareyê şîîre, roman û şanikan de eserê girîngî çap bîyî. Nê eseran ra yew zî herêma Çewlîgî ra peyda bî. Rojnameger û nuştox Tûrabî Kîşînî şanikî dayî arê û kitabê xo yê bi sernuşteyê “Waya Di Birayanê Pê Hawt Koyan” de weşanxaneyê Vateyî de dayî çapkerdene. Na hûmare de ma ey reyde qisey kerd.

Şima senên dest pê arêdayîşê şanikan kerd? Key qerar da?

Xora mi goş dayêne şanikan. Waxto ke firsendê mi bîyêne, ez şîyêne dewa xo, uca de ma û pîyê xo ra, cîranan ra şanikê ke goş dayêne qeyd kerdêne. Mi zaf çîyî girewtî, tayê vîndî kerdî û tayêzî destê mi de mendî.

Şima kamcî serran de dest pê eleqedarbîyayîşê zonê xo kerd?

Ez serra 1998î ra nata meseleya kurdan; kultur, estbîyayîş û zonê kurdan de eleqedar bena. Ju welat binê destî der o. Her roje zon, kultur, tarîx û tradîsyonê ê welatî înkar benê. Welat her roje peyser şono. Mi kî serra 1998î ra nata her çîyê xo yanî emr, aqil û wîjdanê xo dayo reyayîşê kurdan. Ez wazena ke kultur û zonê kurdan raver şero. Wa binê cizmanê îşxalkeran de pan nêbo. Tebîî acîlîyetê tayê çîyan est o, ê tayênan zî çin o. Mordem tayê çîyan beno nêbeno erzeno peyser. Zamanê, ma kirmanckî ser o zêde nêşîkîyayîme eleqedar bibîme. Key ke ez serra 1995î de kewta zîndan, mi giran giran çîyê ke ameyêne vîrê mi defteran de nuştî. Hevalanê xo rê çîrokî vatêne. Ju kî mi hevalan ra xeylê meseleyî girewtêne û înan ra pers kerdêne gelo hetê înan de kamcî şanikî est ê. Ma vajîme cuya mordemî de leqî, kifrî, gulbangî û qisayê heqeretî est ê. Mi embazan ra pers kerdêne gelo cuya înan de nê çîyan ra kamcî est ê. Esas ma serra 1996î de zîndan de musabeqayêke viraşte. Na musabeqa ma serê vateyanê verênan de kerde. Ma pêro 5-6 mordem bîyîme. Mabênê ma de mi zonê xo rind zanayêne. Musabeqa de mentiq nîya bî, kam çiqas vateyanê verênan zano. Mi kî nuştî û nuştî, xeylêk vateyê verênan vetî meydan û musabeqa qezenç kerde. O çax ez genc bîya û aqilê mi kî rind xebitîyêne. Ma pêro ê vateyanê verênan ra ju kitab nuşt. No kitab tebîî nêweşanîya.

Ma o kitab se bî? Vîndî bî?

Esasî zîndan de çîyode zaf tenik û qîymetin vejîno meydan. Tayê çîyan ti nêeşkena/nêeşkenî veje teber. Rey rey ma tayê çîyî vetêne teber. Tayê kî zerreyê zîndanî de mendêne. Xora rey rey gêrayîş bîyêne, îdareyê zîndanî kitabê ma destê ma girewtêne. Nîya tayê çîyê qîymetinî destê ma ra şîyêne. Dewlete senî ke teber de vera kultur û zonê ma tehemul nêkena, zîndan de kî nîya têgêrena. Dewlete zîndan de çîyo kurdî ke dîyêne, dayêne arê. Ma rê vatêne ke “ma benê etud kenê”. Tayê çîyê ma şîyêne, dime ra ma peyser nêgirewtêne.

Domanîya şima de qet kalik û pîrîka şima şanikî vatêne?

Zaf hem kî zaf vatêne. Serrê mi 58 yê. Waxtê ma de elektrîk çin bî. Raya erebeyî çin bîye. Radyo û TV çin bî. O pox ra temasê to bi cîranan têna zonî ser o bî. Waxto ke ma doman bîyîme, bîyêne şan, yan ma dewe de şîyêne leweyê pîlan û înan ma rê şanikî qisey kerdêne, yan kî ma keye de mendêne û cinîyanê pîlan (maya mi, pîrîka mi, cinîya apê mi ûsn.) şanikî vatêne. O çax ma dormeyê înan de kom bîyêne û vatêne “ma rê şanikan qisey bikerê”. Xeylê xeylê waxto kes meseleyan qisey nêkeno. No televîzyon vejîya, meseleyî kî qedîyayî. Pîlanê ma ser o kî tesîr kerd. Înan vîrê xo teze nêkerd. Nika ma ê kalan rê vanîme ke “hela ma rê meseleyêke qisey bikerê”, ê nêmcet yan şenik qisey kenê. Ê vanê ke “vîrê mi ra şîyo”. Ma zor danîme ci, hênî qisey kenê. Zobîna bixo nêşîkînê.

Ê şanikê domanîye qet vîrê şima de mendê?

Tayê vîrê mi de est ê. Însan şîkîno bîyaro vîrê xo, hama parçe parçe ano vîrê xo. Gama ke ju qisey keno, ti vana/vanî “Aa mi na şanike zanayêne, na şanika domanîya min a.” Îskeletê şanikan yeno vîrê to. Hama tayê meseleyan de detayî zaf muhîm ê. Ê manenê damaranê qijan. Senî ke wucudê mordemî de gonî est a, damarî est ê, yanî detayî est ê, meseleyê verênî kî nîya yê. Çîyo hurdî muhîm o. Zon kî nê çîyan ra yeno pê. Ti detayan de zengînîya zon û edebîyatî, zengînîya komelan û têkilîya mordeman vînena/vînenî. Ju kî cîyayîya meseleyan vînena/vînenî. Ma vajîme ju mesele Botan de kî ameya vatene, Mêrdîn û Mereş de kî ameya vatene. Ti înan ana/anî têlewe û muqayese kena/kenî. Uca de vînena/vînenî ke her kes goreyê kultur û tradîsyonê xo a mesele vano. Mîsal hawt versîyonê Şahmaranî est ê. Nê kitabê mi de kî ju şanike est a. Xora nameyê kitabê mi kî uca ra yeno. “Waya Di Birayanê Pê Hawt Koyan” zaf cayan de yena vatene. Ma vajîme Mêrdîn, Botan û Sêwas de ameya vatene. Hama hetê ma de dewijanê ma, kal û pîranê ma goreyê birr, awe, mal,