Tarîx nîşan dano ke kurdî mîyanê ronayoxan de ca girewtbî. Ronayoxê bînî zordestîye kerde, heqê ronayoxê bînî werdî, estîya ey înkar kerde, ziwan û nasnameyê ey kerd têser û têbin ra. Qoçkirî, Zîlan û Dêrsim de "vandalîye" kerde. Ronayoxo bîn sey "şakî, leteker, terorîst" name kerd û krîmînalîze kerd. Na seserre kurdî wazenê ke wa serdestî wado ke Erzîrom de da, bîyaro ca.
Îqtîdarê AKP-MHP'yî ewro temsîlkarê olîgarşî yo; îqtîdarê nê partîyan eslê xo de îqtîdarê holdîngan yanî burjuwazî yo. Dewlete rêxistina burjuwazî ya; na sinife rê xizmet kena. Tevgerê Kurdan nika masaya pêvînayîşî de dewlete nê, rêxistina burjuwazî reyde qisey kena. Armanc na seserre awankerdişê cuya azade û ameyoxê hemparî yo.
Bêguman ma zanê ke awankerdişê komunan û bi destê şarê kurdî qebûlkerdişê pergalê komunalî asan nîyo. La ma baş bizanê ke komun, berê cuya otonome keno ya û çareserkerdişê persanê herêmîyan lez keno. Nê konteksî de ‘pratîk’ girîng o.
Xeylêk mengîyo mîyanê kurdan de babeta “yewîye” yena nîqaşkerdene. Gelo kurdî vera her hêrişî yew ê? Gelo yewîye senîn bêro awankerdene? Ma rind zanê ke “mîlçike têna nêeşkena halîn virazo”. Kurdî zî nêeşkenê têna xo bixelesnê. Yanî her şêrt de kurdî hewcedarê yewî yê.
Ma fekafek her serre şinê Dêrsim û ercanê mayê ke Tertele de ameyî qetilkerdene, anê vîrê xo. Her serre hişê beşdaran “tirkî” sero şino û yadkerdişê xo zafane tirkî kenê. Nê ferasetî de “nakokîye” est a. Yan Tertele nêro yadkerdene, yan zî heme yadkerdiş bi kirmanckî bibo. Ma rind zanê ke serranê 1937-1938an de têna şar nêame qirkerdene; ziwan, kultur û kamîya şarî zî ameyî hedefgirewtene
Serekê bolşevîkan Vladîmîr Îlîç Lenînî vere cû vatêne ke “şer rayîrhevalê kapîtalîzmî yo”. Kapîtalîzm de “pêserîya sermaye” yanî “pîlbîyayîş” hertim prensîpo serekeyî yo. Sinifa kapîtalîste seba pîlbîyayîşî şer, pêkewtiş û pêrodayîşan ra feydedar bena. Her şer seba na sinife firsendanê newîyan, karanê girdan aferneno.
(Kontekstê notanê N.Suxanovî de)
Tarîxê netewedewletan tarîxê qetilkerdişan o. Ê manenê firina kremasyonî. Ju netewe he çî gêna xo dest. Paradîgmaya xo awan kena. Qanûnanê xo virazena.
Seke zanîyeno çekuya “demokrasî” eslê xo de yunankî ya. “Demo” yeno manaya şarî, “kratos” zî yeno manaya îqtîdarî. Wirdî çekuyî yenê têhet û benê “îqtîdarê şarî”.
Dewlete rêxistina sinifa kapîtalîst a û têna sinifa ke wayîrê hacetanê berhemardişî ya rê xizmet kena. Sinifa kapîtalîste bi kedewerdişê bindestan pîl bena, qîymet ber ana, sermayeya xo zêdnena.
Xoverdayîşê Şêx Saîdî ra tepîya seserre vîyarte, hema zî tesîrê nê xoverdayîşî mîyanê şarê kurdî de domîyeno. Hema zî şarê ma bala xo anjeno înanê ke tewrê nê xoverdayîşî bîyî û bedelê giranî dayî.
Bawerîya Xizirî mîyanê kurdanê elewîyan de wayîrê cayêkê girîngî ya. Hem Rojeyê Xizirî hem zî kerametê Xizirî bala cigêrayoxan anjenê.
Seke şima zî çimdarî kenê, dinya de “nakokîya sinifan” bi şîdet dewam kena. Verê cû nakokîya proletarya-burjuwazî est bîye. Nika nakokîya “prekarya-plutokrasî” est a.
Qers tarîxê kurdan de wayîrê cayêkê girîngî yo. Nê şaristanî de xeylê roşnvîrê kurdî resayî. Bi taybetî mabênê êzidîyanê kurdan de merdimê zanayoxî vejîyayî. Înan ra yew zî Casimê Celîl o.
Yewîya Sovyetan de atmosferê sîyasî serranê 1930an de dest pê vurîyayîşî kerd. Serranê 1920an de çekuya “azadîye” zaf şuxilîyêne, la serranê 1930an de çekuya “yewîye” vejîyaye vernîye.
Polîtîkaya kurdan a îdareyê Stalînî her ke şino yena nîqaşkerdene. Moskovaya ke goreyê polîtîkaya teberî ya hukmatê Anqara têgêraye, baxusus serranê 1930 û 1940an de kurdan ser o teda viraşte.
Badê ke Komara Tirkîya serra 1923yî de ronîyaye, vera şarê kurdî zî polîtîkaya “tenkîlî” hîna şîdetin bîye.
Na seserre seba ziwanê kirmancan do seserra estbîyayîş yan çinbîyayîşî bibo. Yan kirmancî do vera serdestan têkoşîn bikerê û ziwanê xo bixelisnê, yan zî ê do berbanîya tirkperestîye bikerê.
Erdê kurdan yanî Kurdistan de tarîx de xeylêk qetlîyamî û jenosîdî qewimîyayî. Bi taybetî Kelaya Dimdimî, Qoçkirî, Helebce, Zîlan û Dêrsim de qirkerdişê gonînî virazîyayî.
Kurdan serê erdê xo de vera “kolonîzatoran” tarîx de xeylêk xoverdayîşî serûber kerdî. Komara Tirkîya de xoverdayîşêkê kurdan o verên Sêwas de herêma Qoçkirî de serranê 1920-1921an de qewimîya.
Yewîya Sovyetan de mîyanê êzidîyanê kurdan de xeylêk merdimê roşnvîrî vejîyayî. Nuştox, tarîxnas, edebîyatkar û rojnameger Karlênê Çaçanî zî nînan ra yew o.
Erdê Kurdistanî de xeylêk merdimê qedrgiranî ciwîyayî. Înan seba azadîya kurdan têkoşînêko bêhempa kerd. Mîyanê nê merdiman de nameyê Nûrî Dêrsimîyî zî xeylê balkêş o.
Dêrsim de nê serranê peyênan janê dayike xeylê zehmetîyan anjeno. Kes zêde giranîye nêdano ci. Polîtîkaya “mankurtkerdisî” çi heyf ke serkewte bîye. Ewro domanê dêrsimijan janê xo nêzanê.
Dewleta Osmanîyan tarîx de herêma Kurdistanî de zafane polîtîkaya “mustemleke” ca arde. Bitaybetî Şerê Çaldiranî (1514) ra dima kurdî girêdayîyê îdareyê Osmanîyan bîyî.