‘Ziwan xeta ma ya sûre ya’

Ziwan semedê estbîyayîşê şarêkî xeylê girîng o. Nasname û kultur bê ziwan wayîrê mana nîyê. Seba cuya azade cayê ziwanî deyra muhîm o. Dewletê serdestî na rewşe baş zanê. Coka serê ziwanê etnîsîteyanê bînan de polîtîkaya zordeste anê ca. Ê zanê ke ziwan seba estbîyayîşê şarêkî damara ganî ya. Dewleta tirke zî wayîrê hişmendîya winayêne ya. Awanbîyayîş ra nata Komara Tirkîya bitaybetî vera ziwanê kurdî polîtîkaya taybete rayra bena. Hem ziwan qedexe kerd hem zî ceribna ke ziwanî lete bikero. Baxusus beşê kirmanckî/zazakî de polîtîkaya letekerdişî arde ca. Mabênê kirmancan/zazayan de tayê kesî kewtî na dafike. Ma ameyî seserra 21. û hema zî polîtîkaya cîyakere dewam kena. Rixmo ke kurdî wayîrê partîya ke parlamentoyê tirkî de cayê hîreyin de ya, ziwanê xo warê fermî de nêeşkenê bişuxilnê. Seba averşîyayîşê ziwanê kurdî nê serranê peyênan tayê dezgehî keda girde kenê. Komeleya Cigêrayîşî ya Ziwan û Kulturî ya Mezopotamya (MED-DER) nê dezgehan ra ya. Ma şîyî dîyarê komele û Ersel Doguçî reyde qisey kerd:

Çend rojan verî şima sey MED-DERî panelêk serûber kerd. Uca de derheqê ziwanê ma de xeylê qiseykerdişê balkêşî ameyî kerdene. Gelo no panel çira şima nika viraşt. Armancê şima çi bî?

Şima zanê ke beşê ziwanê ma de tayê problemî estê. Ma bi nê panelî waşt ke bala şarê xo bianjê. Xora zanîyeno ke mîyanê ma de tayê cîyayîyî estê. Tayê zazayî vanê ke ê kurd nîyê û nasnameyê xo înkar kenê. Yew zî rewşa zazakî dîyar a. Ziwan zêde nêno şuxilnayene. Oncîna dewlete ziwanê ma sey ziwanê fermî nêşinasnena. Ma waşt nê problemî bêrê nîqaşkerdene. Coka panelêko winayên amade kerd.

Şima tewrbîyayîşê panelî ecibna? Şarê ma eleqedarê aktîvîte bî?

Heya, eleqedarbîyayîş gird bî. Hem kurmancî hem zî kirmancî xeylê eleqedar bîyî. Têna no panel nê, ma vînenê ke nê serranê peyênan panelê cîyayî virazîyenê û organîzasyonî qewimîyenê. Înan rê zî eleqeyo gird esto. No tewrbîyayîş ziwanê ma ser o hêvîye dano ma. Yanî hem derheqê panelê ma hem zî derheqê aktîvîteyanê bînan de deyra keyfweş benê.

Ez vana ma tenê derheqê persanê ke mîyanê ma de estê de qisey bikerê. Înan ra yew senî ke şima vat “zazaperestîye” ya. Yanî tayê zazayî xo sey kurdî nêhesibnenê. Ê xo nasnameyê kurdî ra visnenê û safî “zaza” vînenê. Gelo na hişmendîye hema gird a? Şima senîn fikrîyenê?

Na hişmendîye hema zî esta tebîî. La roje bi roje tay bena. Eke merdim biwano, xora eşkeno eslê xo bizano û bêro raştîye ser. Ez hêvî kena ke zazayî do roje bi roje raştîye bivînê. Tebîî çîyo bîn esto. Ê birastî eslê xo înkar nêkenê. Yanî vanê “ma zaza yê.” Axir ke no esto. Ê têna vanê “ma kurd nîyê.” Demê ameyoxî de ê do qetî eslê xo bi temamî bizanê. Ma wazenê ke yew şar bibê. Ma nêwazenê cîya bibê. Serê ma de tesîrê propagandaya dewlete zî esto. Dewlete fikrîyena ke eke kurdî bêrê parçerkerdene, o wext asîmîlekerdiş û kok ra dûrviştiş hîna rehet beno. Dewlete plananê winayênan kena. Ganî ma nêrê xapênayene. Çi heyf ke şarê ma ra tayê merdimî yenê xapênayene. Heta nê serranê peyênan dewlete zazayan rê vat ke “şima kurd nîyê.” La ma xo ver da û na hişmendîye xeylê şikite. Ma êdî vanê “ma estê û kurd ê”.

Nê konteksî de ez wazena çîyêk vajî. Şima zî zanê, serekkomarê Tirkîya Tayyîp Erdogan çend hewteyî verî ame Amed. Tîya de mîtîng kerd û vat ke “Selahaddîn Demîrtaş kurd nîyo.” Derheqê na cumle de ez fikrê şima mereq kena? Ey çira wina vat?

Çîyo ke ma qala ci kerd vatişê Erdoganî de asîyeno. Erdogan nêeşkeno vajo Demîrtaş tirk o. Uca de vano ke Demîrtaş zaza yo. Tîya de yewna eşkera beno ke ma yewbînî ra tira kenê. No vatiş têna seba Demîrtaşî nêamebî şuxilnayene. Erdogan pêro ma zazayan rê vano. Ma rê vano ke “şima kurd nîyê.” Heya, ma zanê ke Demîrtaş hemserekê HDPyî bî. La tîya de hedef têna o nîyo, zazayî yenê hedefkerdene. Erdogan wazeno ke ma nêrê têhet û pîya xo ver medê. O wazeno ma cîya bibê. Zano ke merdimî pîya hîna hêzdar benê. Erdogan hêzdarbîyayîşê ma ra terseno. O fikrîyeno ke “ma çiqas kurdan yewbînî ra tira bifînê, hende ke semedê ma asan beno.”

Tîya de yew nimûneyo bîn esto. O zî Zaza TV yo. Ez ge-ge nê kanalî temaşe kena. Mereq kena uca de çi vanê û ziwanê ma senîn şuxilnenê. Mi uca de dî ke xeberanê şanî bi tirkî weşanenê. Bi şima çira wina kenê? Armancê nê kanalî çi yo?

Birastî mi qet no kanal temaşe nêkerd. Wina asîyeno ke bingeyê nê kanalî de zî asîmîlekerdiş esto. Kanalêk yan ajansêk eke bi destê dewlete yeno akerdene, tede tehlûke esto. Dewlete nê organanê çapemenîye de zî propagandaya ci kena. Uca de ma raştê rexnekerdişê serdestan nênê. Yanî nê organî seranser xizmetê asîmîlasyonî kenê. TRT 6 zî seba nê wezîfeyî ame akerdene. Hetêk ra nê kanalan akenê, hetekê bînî ra parlamento de ziwanê kurdî asteng kenê. Tîya de zî dirîye esta.

Ma tenê agêrê rewşa kirmanckî. Gelo rewşe kamcî aste de ya? Nuştiş û qiseykerdişê şarê ma xurt beno yan aver şono?

Eke merdim biewno, eşkeno bivîno ke nê serranê peyênan eleqeyê şarê ma beşê nuştiş û wendişî de gird beno. Şar hîna zêde wayîrê ziwanê xo vejîyeno. Ma vajê verê cû bav û kalê ma, pîlê ma pêro wayîrê ziwanî vejîyayî. Ma no ziwan înan ra musa. Labelê înan de wendiş û nuştiş çin bî. Ma zanê ke zazakî reya yewine serra 1899î de ameya nuştiş. Bado ma ewnenê ke xeylê serranê dergan nuştiş çin bî. Waxto ke nuştiş çin bo, wendiş zî nêbeno. La nêzdîyê 30 serrî yo wayîrvejîyayîşê ziwanê ma başêr o. Ziwan aver şino û xurt beno. Nê 30 serran de xeylê roman, hîkaye û şîîrî nusîyayî. Çiqas ke yenê nuştiş, hende zî yenê wendiş. Yewna zanîngehan de hetê ziwanî ra averşîyayîşêk bî. Beşê ziwanê kurdî de wendekarî eşkenê master yan doktora bikerê. Eleqe hîna zêde bî. Yanî şar şenik-zaf wayîrê ziwanê xo vejîyeno. La no eleqe qîm nêkeno. Bi mîlyonan zazayî estê. Nuştiş û wendiş qîm nêkeno. Warê nuştişî de ma vajê 40-50 kesî estê. Wendiş tebîî zafêr o. La nuştiş qet qîm nêkeno. Ziwan aver şino, labelê kêmî yo. Ganî eleqedarbîyayîşê ma hîna zêde bibo. Waxto ke nuştiş û wendiş zaf bî,