Hevbandoriya ziman û romanê

Ziman ji bo mirovan tenê ne amûreke ragihandinê ye; her wiha rêyeke hizirkirin, hestkirin, bîranîn û têgihiştina cîhanê ye.

Ziman ji bo veguhastina dîrok, çand, xem, şahî û xewnên civakekê, ji bo pêşerojê amûra herî girîng e. Gelek cureyên wêjeyî - ji helbestê bigire heta şanoyê, û ji çîrokên gelêrî bigire heta gotaran - di pêşveçûna ziman de roleke girîng dilîzin. Lê belê, roman di nav van cureyan de xwediyê cihekî taybet û cuda ye. Sedem ew e ku roman qadeke berfireh a vegotinê ye ku jiyanê bi hemû alozî û tevliheviyên wê  di xwe de dihewîne û bi rêya derfetên ziman, kes, civak, dem û cih ji nû ve ava dike. Roman ne ew cure ye ku tenê ziman bi kar tîne; ew her wiha formeke hunerî ya bihêz e ku ziman têr dike, bi pêş dixe, diguherîne û ji bo wî asoyên nû vedike. Dewlemendiya zimanekî nayê wê wateyê ku ew tenê bi hejmara peyvên xwe ve tê pîvandin. Her wiha, şiyana wê ya ji bo derbirîna hestan bi awayekî narîn, veguhastina kûr a ramanê û berfirehiya ferhenga wê ya ji bo danasîna aliyên cihêreng ên jiyana mirovan jî bi heman rengî girîng e.  Roman di vir de beşdariyeke girîng di ziman de pêk tîne; çimkî dema ku romanûs hewl dide wê cîhana ku dixwaze nîşan bide ava bike, divê ne tenê sûdê ji çavkaniyên heyî yên ziman werbigire, her wiha divê awayên nû yên derbirînê jî bi pêş bixe. 

Veguhastina cîhana hundirîn a kesekî/ê, guhertina civakekê, ruhê serdemekê an jî aliyên nedîtî yên bûyereke asayî, pirî caran di ziman de pêdivî bi vekirina deriyên nû  heye. Yek ji girîngtirîn beşdariya ku roman di warê ziman de pêk tîne, dewlemendkirina ferhenga wê ye. Hin peyv, biwêj û şêwazên derbirînê yên ku di romanê de tên bikaranîn, dibe ku bi demê re ji aliyê girseyên berfireh ve werin pejirandin û bikaranîn. Bi taybetî, ew peyvên ku li ber jibîrbûnê ne, dibe ku bi rêya romanê dîsa werin zindîkirin. Gava nivîskarek şêwazên axaftina herêma xwe, zimanê rojane yê herêmî yan jî têgihên kevnar di berhema xwe de bi kar tîne, ew bi rastî xizmeta bîra ziman dike. Bi vî awayî, roman tenê ne rewşa heyî ya ziman e, her wiha wê mîrateya ku ji paşerojê hatiye veguhastin jî diparêze. Ziman zindewerekî zindî ye; ligel mirovahiyê diguhere, vediguhere û bi pêş ve diçe. Her çend ku ev guhertin carinan bi rêya pêvajoyên xwezayî yên axaftinê pêk tê jî, dibe ku bi saya hêza afirîner a wêjeyê leztir bibe. Nivîskarên romanê peyvan ji wateyên wan ên kevneşopî wêdetir dibin û wateyên nû li wan bar dikin. Peyveke ku di jiyana rojane de xwediyê wateyeke asayî ye, dibe ku di nav romanekê de veguherîne semboleke bi hêz. Avahî êdî tenê avahiyek be, dibe nîşana tenêtiya mirovan. 

Rêyek nîşana nediyariya jiyanê be; paceya – hêvî; û şev jî – dibe aliyên tarî yên giyanê mirov. Bi rastî, yek ji wan rêyên girîng ên ku roman bi rêya wan ziman dewlemend dike, zêdekirina tebeqeyên wateyê yên li ser peyvan e. Her wiha, roman hêza vegotinê û avahiya hevokan bi pêş dixe. Her romanûsek di nîşandana cîhanê de xwediyê şêwazeke taybet e. Dema ku hin nivîskar bi rêya hevokên kurt û xwerû bandoreke xurt dikin, yên din bi bikaranîna hevokên dirêj û pir-qatî, kûrahiya hizrê dişopînin. Hin romanûs jî xwezayîbûna zimanê axaftinê li berhemên xwe zêde dikin, lê yên din şêwazeke vegotinê ya helbestî û tîr tercîh dikin. Ev cihêrengî derfetên derbirînê yên ziman berfireh dike. Bi rêya romanên cur bi cur, xwendevan dibîne ku heman ziman bi awayên pir cuda tê bikaranîn.

Romanên ku beşên cihêreng ên civakê nîşan didin, bi taybetî, wekî kanên rastîn ên ziman û çandê ne. Dema ku peyvên herêmî, taybetmendiyên zaravayî, gotinên pêşiyan, biwêj û derbirînên gelêrî di nav romanan de cih digirin, çanda devkî bi awayekî bibandor derbasî forma nivîskî dibe. Ev pêvajo dibe alîkar ku gelek hêmanên zimanî werin parastin; hêmanên ku eger ne wisa bûna, dibû ku bi demê re wenda bibin. Di vî warî de, roman ne tenê berhemeke hunerî ye, di heman demê de hilgirê bîra çandî ye jî.

Beşdariya romanê ya di warê ziman de tenê ne bi peyv û hevokan sînordar e; ew çanda danûstandinê jî dewlemend dike. Diyalogên di romanan de nîşan didin ka mirov li nav derdorên civakî, temen û şert û mercên cuda çawa diaxivin. Axaftina gundiyekî, karkerekî, mamosteyekî, zarokekî, kesekî pîr an jî rewşenbîrekî ne yek e. Roman bi anîna van dengên cuda li cem hev, pirrengiya civakî ya ziman derdixe holê û bi vî awayî nîşan dide ku ziman ne saziyeke yekreng, belkî avahiyeke pir-deng û pir-qat ye. Yek ji xalên herî xurt ên romanê, şiyana wê ya derbirîna cîhana hundirîn a mirovan e. Ruhê mirovî zehf aloz e; her çend ku hin hest bi hêsanî bên derbirîn jî, derbirîna hinekên din bi gotinan zehmet e. Ew rastiya ku hestên wekî tirs, tenêbûn, hesret, hesta sûcdariyê, hêvî, biyanibûn û evînê ji hêla her kesekî ve bi awayekî cuda tên jiyîn, veguhastina wan hê dijwartir dike. Roman bi arastekirina bala xwe ber bi cîhana hundirîn ve, kapasîteya ziman a ji bo danasîna van qadên nedîtbar zêde dike. Dema ku lehengê romanê bi xwe re diaxive, bîranînên xwe yên borî tîne bîra xwe, bi tirsa xwe rû bi rû dibe an jî xewna pêşerojê dibîne. Ev yek şêwazên nû yên derbirînê li ziman zêde dike. Bi rêya teknîkên wekî monologên hundirîn, herika hişmendiyê, vegerên li paş û teknîkên cihêreng ên vegotinê, zimanê romanê ji rola xwe ya wekî amûreke xwerû ya vegotina bûyeran wêdetir diçe. Ew vediguhere qadeke hunerî ku dikare şopê bide tevgerên hişê mirov û hestên herî nazik û hûrgilî jî bigire nav xwe.

Her wiha, roman tevlîkirina ramanên nû tevlî nav ziman dike. Her ku civak bi pêş ve diçin, têgihên nû derdikevin holê. Diyardeyên wekî teknolojî, bajarîbûn, koçberî, şer, tenêbûn, biyanîbûn û kêşeyên nû yên jiyana modern, dibin sedema pêdiviyên nû yên vegotinê. Di ravekirina van guhertinan de, roman piştrast dike ku ziman xwe li gorî daxwazên serdemê biguncîne.

Bi vî awayî, ziman hem di heman demê de xwe ji pêşerojê re vedike û hem jî bi kokên xwe ve bi rabirdûyê ve girêdayî dimîne. Lê belê, ne rast e ku mirov tevkariya romanê ya ji bo ziman, tenê di çarçoveya afirandina peyvên nû de binirxîne. Carinan, mezintirîn tevkariya romanekê di bikaranîna bibandor û bedew a zimanê heyî de ye.

Dewlemendiya zimanî her tim bi zêdekirina peyvên nû pêk nayê; ji nû ve keşifkirina peyvên naskirî jî dikare bibe xizmeteke girîng ji bo ziman. Romanûsekî jêhatî, peyveke asayî û naskirî di çarçoveyeke wisa de bi kar tîne ku ew peyv di hişê xwendevan de ji nû ve zindî dibe. Hêza hunerî ya romanê jî bi piranî li vir e. Di tevkariya romanê ya ji bo ziman de jî roleke girîng dilîze. Ew cîhana zimanî ya ku ji aliyê nivîskar ve hatiye avakirin, di hişê xwîner de wateyeke nû werdigire. Roman ciqas  zêdetir  bê xwendin, cîhana xwîner ya ziman jî ewqas berfirehtir, dewlemendtir û hurgilîtir dibe.