Du henaseyên zimên: pexşan û helbest

Wêje yek ji wan awayên herî narîn û bedew e ku mirov bi rêya wan hewl dide cîhanê fêm bike û bîne ziman. Mirov bi derbirîna hizir, hest û çavdêriyên xwe, hem bi xwe û hem jî bi kesên din re têkiliyê ava dike. Ev têkilî carinan bi rêya vegotinê û carinan jî bi rêya wêneyên hizrî û hunerî pêk tê, em rastî her du awayên bingehîn ên derbirîna wêjeyî tên: pexşan û helbest. Her du jî ji bo derbirîna ezmûna mirovî sûdê ji derfetên ziman werdigirin, belê vê yekê bi awayên cuda pêk tînin. Ev cudahî tenê ne mijareke şêwazê ye; her wiha di rêxistina hizrê, veguhastina hestan û cewhera wê têkiliya ku bi xwîner re tê avakirin de jî xwe dide der.

Bi awayekî giştî, pexşan şêwazeke derbirînê ye ku armanca wê ew e ku ramanan bi zelalî û bi awayekî sîstematîk bigihîne hev. Cureyên wekî roman, çîrokên kurt, gotar, nivîs û bîranîn bi piranî dikevin çarçoveya pexşanê. Di van cureyan de, ziman bi gelemperî ji bo misogerkirina zelaliya wateyê tê bikaranîn. Hevok li pey rêzeke mantiqî tên û bûyer, raman an jî çavdêrî bi awayekî birêkûpêk tên pêşkêşkirin. Gava xwîner di nav nivîsê de bi pêş ve diçin, ew rêyeke taybet a hizrî dişopînin da ku naverokê fêm bikin û bişopînin. Bi vî awayî, pexşan nîşandera birêkûpêkiya hiş e.

Lê belê, helbest pirî caran sînorên vê rêz û pergalê berfireh dike. Helbestvan peyvan tenê ne ji bo wateyên wan, her wiha ji bo deng, têgihîştinên zêde û rîtmên wan bi kar tîne. Di helbestê de, carinan peyvek tenê dikare qadeke hestyarî ya ewqas berfireh di xwe de bihewîne ku dibe ku paragrafeke tevahî wê yekê ragihîne. Lewma, helbest zimanek e ku bêhtir hestan şiyar dike û nîşan dide, ne ku rasterast û aşkera tiştan dibêje. Di cîhana helbestê de, peyv ji hilgirtina wateyê wêdetir tiştan dikin; ew atmosferê (hewayê) diafirînin û bandoreke hestyarî pêk tînin. Ev yek, yek ji cudahiyên bingehîn ên navbera pexşan û helbestê derdixe holê: pexşan ber bi ravekirinê ve diçe, lê helbest ber bi kurtkirin û berhevkirinê ve diçe. Di pexşanê de, fikrek pirî caran bi berfirehî tê şîrovekirin; têgihek tê ravekirin, mînak têne dayîn û têkilî têne danîn. Berevajî vê, di helbestê de, dibe ku ew heman fikir tenê di çend peyvan de cih bigire. Wêneyek, mînakek an metaforeke tenê dikare cihê ravekirineke dirêj bigire.

Bo mînak, gava nivîskar dixwaze hesta tenêtiyê bide der, dibe ku wê di dirêjahiya rûpeleke tije de şîrove bike. Lê belê, helbestvanek dikare heman hestê bi rêya wêneyekî tenê, wekî "kursiyekî vala" derbibire. Gava xwendevan li wî kursiyî dinihêre, tenêtiyê hîs dike. Hêza helbestê, hinekî jî ji vê tîrbûn û kûrahiya hestê tê. Lê cudahî tenê bi vê tîrbûnê re ne sînordar e. Têgihiştina dem û mekan jî di her cureya wêjeyî de bi awayekî cuda tê avakirin. Pexşan bi gelemperî xwe dispêre herikîna demê. Bûyer di rêzeka diyarkirî de bi pêş ve diçin û qonaxên wekî destpêk, pêşveçûn û encamê li xwe digirin. Xwendevan di nav wê vegotinê de dest bi rêwîtiyekê dike. Berevajî vê yekê, di helbestê de dem pir caran wekî tiştekî sekinî û bêliv xuya dike. Dibe ku kêliyek, hestek an wêneyekî tenê di tevahiya helbestê de bibe mijara sereke; helbest pirî caran tercîh dike ku kûrahiya kêliyeke tenê derxe holê.

Ji ber vê yekê, helbest wekî derbirîna ezmûneke kûr a hundirîn tê dîtin. Helbestvan, heta dema ku behsa cîhana derve dike jî, di rastiyê de dengê cîhana xwe ya hundirîn tîne zimên. Li aliyê din, pexşan (nêzîkatiya ne-helbestî) bi gelemperî cih zêdetir dide cîhana derve; di roman, çîrokên kurt an gotaran de, civak, dîrok û têkiliyên mirovan bi hûrgilî tên lêkolînkirin. Cudahiyeke din a girîng di bikaranîna ziman de ye. Pexşan bi gelemperî zêdetir girêdayî rêzikên rêzimanî û herika mantiqî ye; hevok di çarçoveyeke diyarkirî de tên avakirin û zelaliya wateyê xwedî girîngiyeke sereke ye. Lê belê di helbestê de, ziman qadeke azadtir bi dest dixe. Helbestvan bi awayekî hişmendî rêzikên zimanî binpê dike yan jî peyvan bi awayên neasayî li hev tîne; ev azadî hêmaneke sereke ye ku hêza bedewkar a helbestê zêde dike. Rîtm û deng jî di nav wan taybetmendiyên diyarker de ne ku helbestê ji pexşanê vediqetînin. Di helbestê de, dengê peyvan bi qasî wateya wan girîng e; hêmanên wekî hevdeng, dubarekirina dengan û rîtma hundirîn, avahiya muzîkal a helbestê pêk tînin. Ji ber vê yekê, helbest gelek caran wisa xuya dike ku hem ji bo bihîstinê û hem jî ji bo xwendinê hatiye nivîsandin. Berevajî vê, pexşan ji  rîtmê zêdetir balê dikişîne ser herika wateyê. Lê dîsa jî, sînorê navbera her du cureyan her tim ne teqez e. Bi pêşveçûna wêjeya nûjen re, xêza ku pexşan û helbestê ji hev vediqetîne, carinan ne zelal e. Taybetmendiyên van her du cureyan bi hev re , nemaze di wan nivîsên ku wekî "pexşana helbestî" têne zanîn tevlî dibin. Dibe ku gotarek bi zimanekî helbestî were nivîsandin, an jî helbestek hêmanên vegotinê (çîrokbêjiyê) di nav xwe de bihewîne. Ev yek nîşan dide ku wêje formeke hunerî ya zindî û pêşveçûyî ye.

Di dîroka wêjeyê de gelek nirxandin jî nîşan didin ku gelek nivîskaran hem di pexşanê de û hem jî di helbestê de berhem afirandine. Ev ji ber ku her du celeb xwedî hêz in ku aliyên cuda yên ezmûna mirovan îfade dikin; hin raman hewce dike ku werin vegotin, di heman demê de hin hest bi tenê bi pêşniyarên çêtirîn têne vegotin. Di vê qonaxê de nivîskar an helbestvan biryar dide ka kîjan awayê îfadeyê guncawtir e. Helbest pirî caran wekî derbirîna hesteke dijwar derdikeve holê; lerizînek ji nişka ve, wêneyek, bîranînek, an jî tevgerînek hundurîn helbestvan teşwîq dike ku binivîse. Ji ber vê yekê, helbest pirî caran formek îfadeyê ya kurt lê bi bandor pêşkêş dike. Dema ku xwîner helbestekê dixwîne, tenê ne nivîsê bixwe, di heman demê de dengvedana hestyarî ya di binê wê de jî fêm dike. Ji hêla din ve, pexşan dihêle ku raman di çarçoveyek berfirehtir de derkeve holê. Nivîskarek dikare mijarekê bi hûrgulî dahûrîne, karakteran bi pêş bixe, çîrokekê ava bike, û xwendevan vexwîne nav vegotinek berfireh. Di vî warî de, pexşan panoramayek berfirehtir a ezmûna mirovan pêşkêş dike.

Wekî encam, cudahiya navbera pexşan û helbestê tenê ne mijara şêwazê ye. Cihêrengiya wan awayan nîşan dide ku mirov bi saya wan cîhanê fêm û rave dike. Pexşan herika birêkûpêk a ramanê temsîl dike, helbest zimanê hestê yê xurt û pirî caran jî raza gotinê aşkera dike. Di ya yekemîn de derbirîn berfireh dibe; di ya duyemîn de kûrtir dibe. Zelalî di yekê de serdest e, di ya din de veguhastina hest û bandorkirin serdest e. Belê, her du jî xwedî armanceke hevpar in  ku  di navbera cîhana mirov a hundirîn û derveyî de pirekê ava dikin. Wêje vê pirê carinan bi rêya çîrokekê, carinan bi rêya romanekê û carinan jî bi rêya helbestekê ava dike ku ji çend rêzan pêk tê.