Aştî, huqûq û ziwan: Modelê mîyanneteweyî de perwerdeyo bi ziwanê dayîke

Lîteraturê sîyasetê mîyanneteweyî û çareserkerdişê îxtîlafan de, “aştî” tena bi vindarnayîşê pêkewtişanê çekdarîyan û bêvengbîyayîşê çekan nêna namekerdiş. Sosyolog û sîyasetkar Johan Galtung, aştîye di beşan rê cîya keno: “Aştîya negatîfe” (tena çinibîyayîşê şerî) û “Aştîya

pozîtîfe” (awanbîyayîşê edaletê komelkî, huqûqî û îzolekerdişê tedayê strûkturelî). Tirkîya de wexto ke qalê prosesê aştîye yan zî pêameyîşî beno, dînamîko tewr bingeyîn o ke nê prosesî wazeno bi aştîyêka pozîtîfe tacîdar bikero, meselaya statuyê ziwanê kurdî û perwerdeyê bi ziwanê dayîke ya. Bê analîzêkê huqûqî, pedagojîkî û sîyasîyî, na mesele nêeşkena bêra famkerdene.

Bingeyê Pedagojîk û Kognîtîfî yê Ziwanê Dayîke

Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, tena waştişêko sîyasî yan zî kulturî nîyo; eynî wextî de hewcedarîyêka kognîtîfe (zihnîye) û pedagojîka. Raporê UNESCOyî û xebatê ziwannasî yê nê serranê peyênan bi hawayêko eşkera îsbat kenê ke, perwerdeyo ke bi ziwanê dayîke nêbo, averşîyayîşê kognîtîfî yê domanan asteng keno. Wexto ke yew doman, ziwano ke keyeyê xo de musayo û pê kewto mîyanê komelî, wendegeh de nêvîneno, uca de yew cîyabîyayîşo zihnî û psikolojik virazîyeno.

Akademîsyenî nê tewir perwerdeyî rê vanê "asîmîlasyono strûkturel" yan zî "bêziwankerdişo sîstematîk". Sîstemê perwerdeyî yo ke tena yew ziwanî (tirkî) ser o awan bîyo, serkewtişê akademîkî yê domananê kurdan (bi taybetî dewan û bajaranê qijan de) kêm keno, mîyanê ziwanê keyeyî û ziwanê pêroyî de yew hîyerarşîyêke awan keno. Na hîyerarşîye, komel de hîsê cîyakerdiş û kêmvînayîşî kena xorîn. Çareserîya akademîke a ya ke, sîstemê perwerdeyî yo diziwanî yan zî perwerdeyo zafziwanî bêro tetbîqkerdene.

Çareserkerdişê Îxtîlafan de Modelê Mîyanneteweyî

Dinya de xeylê dewletan, îxtîlafê xo yê nasname û ziwanî bi bedilnayîşê qanûnê bingeyînî û qebûlkerdişê heqanê gerdûnîyan çareser kerdê. Nê modelan ser o cigêrayîş, semedê meseleya kurdan zaf numuneyan dano:

Modelê Îspanya (Katalonya û Bask):

Peynîya dîktatorîya Franco de, qanûnê bingeyînî yê 1978î de Îspanya sîstemêko otonom o hîra qebûl kerd. Herêmanê sey Katalonya û Baskî de, ziwanê îspanyolî reyde ziwanê herêmî zî sey ziwananê fermîyan ameyê qebûlkerdene. Sîstemê perwerdeyî yê Katalonya de modelê "immersion" (binawkerdiş) yeno xebitnayene. Domanî destpêk ra heta unîversîte bi katalankî perwerde vînenê û îspanyolî zî sey ziwanê diyînî musenê. Nê modelî, statuyê ziwanî garantî kerdo û standardîzasyonê ziwanî kerdo raşt.

Modelê Afrîkaya Başûre:

Rejîmê Apartheidî yê nîjadperestî, perwerdeyê şarê sîyayî rê û ziwananê înan rê qedexeyî ardîbî. Peynîya nê rejîmî de, qanûnê bingeyînî yê 1996î de Afrîkaya Başûre 11 ziwanî sey ziwananê fermîyan ê dewlete îlan kerdî. Qanûn de bi eşkerayî ame nuştene ke dewlete do semedê averberdiş û pawitişê nê ziwanan polîtîkayan biviraza. Nê qanûnî, asîmîlasyon vindarna û aştîya komelkî ser o edaletê ziwanî awan kerd.

Modelê Îrlandaya Bakure:

Pêkerdişê Îneya Xeyrine (Good Friday Agreement - 1998) de yew prensîbo zaf muhîm ca girewt: "Parity of esteem" (Têdûştîya rûmetî yan zî eynî rûmet). Hukmatanê Brîtanya û Îrlanda qebûl kerd ke ziwanê îrlandkî (gaelic) yo ke kêm mendo, ganî bi heqanê qanûnîyan bêro pawitene û wendegehan ra heta dezgehanê hukmatî cayêko fermî bigîro. Aştîya mabênê nê her di welatan, tena bêçekkerdiş nîya; eynî wextî de entegrasyonê kultur û huqûqî ya.

Tirkîya de Rewşa Ziwanê Kurdî û Krîza "Dersa Weçînitişî"

Eke ma rewşa kurmancî û kirdkî (zazakî) bi parametreyanê sosyolojîkan analîz bikerê, ma vînenê ke sîstemê Tirkîya mîyanê krîzêka xorîne de yo. Dewlete semedê çareserîye heta nika tena gamêka şenike eşte: "Dersa weçînitişî". Labelê lîteraturê perwerdeyî eşkera keno ke; wexto ke ziwanêk mîyanê yew hefte de tena di saetî bêro musnayene û nêbo ziwanê dersanê matematîk, tarîx, fen û îdareyî; o ziwan nêeşkeno wezîfeyê xo yê komelkî bîyaro ca. 

Dersa weçînitişî, tena statuyê "ziwano xerîb" dana ziwanê kurdî û nêeşkena verê asîmîlasyonê strûkturelî bigîra. Bi taybetî lehçeya kirdkî (zazakî), goreyê xebatanê "Atlasê Ziwananê Dinya yê Binê Xetereyî" (Atlas of the World's Languages in Danger) yê UNESCOyî, kategorîya ziwananê binê xetereyî de ca gêna. Ziwano ke wendegehan de cayêko fermî nêgêro, akademî de ca nêvîno û bazar de nêxebitîyo; prosesê mergî ra nêxelisîyeno. Aştîyêka pozîtîfe û çareserîyêka strûkturele ya meselaya kurdan, bi waştişanê sîyasîyan nê, bi reformanê qanûnê bingeyînî virazîyena. Semedê çareserkerdişê nê îxtîlafê sosyo-polîtîkî: Qanûnê Bingeyînî yê Tirkîya de ganî prensîbê "Têdûştîya rûmetî" bêro naskerdene û monopolîya yewziwanîye bêro wedartene. Perwerdeyo bi ziwanê dayîke, kreşan ra heta akademîyan ganî sey heqêkê pêroyî bêro garantîkerdene. Ziwanê kurdî (bi lehçeyanê xo) ganî xizmetanê îdareyan, medya û sîstemê huqûqî de bibo wayîrê statuyêkê fermî.

Peynîya peyêne de; dewletê ke nêeşkenê meseleyanê xo yê komelkîyan bingeyê edaletê ziwan û nasnameyî ser o awan bikerê, nêeşkenê aştîyêka daîmî zî garantî bikerê. Proseso ke aştî û pêameyîşî amac keno, ganî hîmê huqûqî û pedagojîkî yê perwerdeyê ziwanê dayîke cade bikero rojeva xo ya esasîye. Bê statuyêkê huqûqî yê ziwanî, pêameyîşêko komelkî û sîyasî mumkun nîyo.