Zerrîya Amedî de yew dewa qedîme: Nirîbê Axan
Mîyanê koyanê Amedî de, tarîx û xozayê xo yê bêhempayî reyde Nirîbê Axan, dewanê herêma Hênî yê tewr namdaran ra yew a. Na dewe, hem bi kulturê xo yê xorinî hem zî bi komelê xo yê zafrengî yena naskerdene û mîrasê xo yê qedîmî hema zî bi rûmet wedarena.
Amed, bi tarîxê xo yê qedîmî û cografyaya xo ya hera, xeylêk şaristan û dewan rê keyeyîye keno. Nê dewan ra yewa ke tewr zaf bala merdiman ancena, qezaya Hênî ser o, dewa Nirîbê Axan a. Nameyê ci yê resmî, tirkî de zey “Kuyular” ameyo qeydkerdene, la şarê herême tim û tim bi nameyê ci yê orîjînalî, yanî Nirîbê Axan na dewe name keno. Nirîbê Axan, koyanê berzan û deranê xorinan mîyan de ca gêna. Na cografyaya asê, dewe seba xo kerda yew qelayêka tebîîye. Hewayê ci yê pakî û awanê ci yê serdinan ra, merdimî weşîya xo mîyanê xozayêka bêqisure de ramenê.
Tarîxê Nirîbê Axan zaf xorin o. Nameyê “Nirîb”, herêma Hênî û Licê de nameyêko zaf qedîm o. Eslê xo de na herême de çend dewê bînî zî bi nameyê “Nirîb”î yenê naskerdene, la Nirîbê Axan, seba ke tarîx de ca û warê axayan, beg û serekşaran bîya, pê nê nameyî ameya cîyakerdene. Tarîxê herême de na dewe, bi xoverdayîş û kulturê xo yê zengînî tim ca gêna. Dîwarê keyeyanê ci yê kehanî, kuçeyê ci yê ke bi kerra ameyê viraştene, her yew zey şahidêkê tarîxî yo. Merdimo ke linga xo erzeno mîyanê dewe, hema bêro hes keno ke nê kuçeyî qala rojanê vîyarteyan kenê.
Xozayê Nirîbê Axan, yew biheştê rîyê erdî yo. Nameyê ci yê “Kuyular” (yanî bîrî) bêsebeb nêdîyayo. Erdê dewe, bîr û çimeyanê awe ra zaf zengîn o. Awa ke binê erdî ra vejîyena, hem seba şimitişî hem zî seba awdayîşê bexça û bostanan zaf muhîm a. Şarê dewe, zafane îdareyê xo pê zîret û heywandarîye keno. Baxçeyê gozan, wame û engûranê Nirîbê Axan zaf namdar ê. Wextê payîzî de, wexto ke pelê daran benê zerd, rengê dewe zey tabloyêkê resaman aseno. Zimistanî de zî, wexto ke vewr koyan û banan ser o nîşena, dewe bêmil dêm dana yew xeyalê sipîyî û merdiman mest kena.
Kultur û komelê dewe zî zey cografyaya ci zengîn o. Şarê Nirîbê Axan, bi mêmanperwerî û zerrînermîya xo yeno naskerdene. Yew mêman ke şoro dewe, bi rîyêko geş yeno pêşwazîkerdene. Ziwano ke mîyanê şarî de yeno qiseykerdene, Kirmanckîya (Zazakîya) paka ke tam zî goreyê qaydeyanê Herêma Koyhê Sipîyî yena qiseykerdene. Şarê dewe, adet û toreyanê xo yê verênan hema zî bi hewesêko pîl paweno. Roşan de, dawet û veyveyan de, şar şino pêser û bi deyîran û kayanê herêmî kulturê xo dano ciwîyayîş. Na yewîyî û pîyabîyayîş, ruhê dewe keno pêt û asen. Têkilîyê merdiman zaf xurt ê; şahî û şînan de pêro dewijî yewbînan rê benê desteg. Nirîbê Axan, bi nameyê bînî Kuyular, tenya yew dewa Amedî nîya; na dewe, nîşaneyê cuyêka qedîme, asayîşêka xozayî û yew kulturê pêtî ya. Semedê înanê ke wazenê ruhê erdanê Amedî, tebîet û tarîxê ci raştayî hîs bikerê, Nirîbê Axan cayêko bêqisur o. No waro qedîm, mîrasê xo yê vîyarteyî bi rûmet wedareno û bi hêvîye rayîrê ameyoxî ser o şino. Wa her merdimo ke raştê na dewe yeno, qîymetê nê mîrasî bîyaro vîrê xo.
