Qers û Agirî de nêweşîya şapî: Borsayê heywanan ameyî girewtene

Nêweşîya şapî ke bi serran a mabênanê dîyarkerdeyan de vejîyena û weşîya heywanan tehluke fîna, Agirî û Qers de zî vejîyaye. Bi vilabîyayîşê nêweşîye, walîtîyan û midurîyetanê zîraetî (tarimî) yê şaristanan, qerar girewt ke her di şaristanan de zî borsayê heywanan seba 1 aşme bigîrê.

Baytarê ke Agirî û Qers de yê, qisey kerd da Serkan Satılmişê Ajansê Mezopotamya (MA) û derheqê seyrê nêweşîye, sebebanê vilabîyayîşî û qîmnekerdişê tedbîran de ercnayîşî kerdî.

Hekîmo baytar Oner Yildizî vat: “Nêweşîya şapî bi rayîrê vîralî, yanî nêweşîyêka ke wayîrê vîrusê RNA’yî ya. Hewt serotîpê ci estê. Tîpê ke bi giranî cografyaya ma de vînenê tîpê SAT-1 û varyantê A yê, yew zî suşê SAT-2 yê Afrîka zaf yeno vînayene. Semedo ke vîrusê RNA de ya, vîrusêk o ke tim mutasyon vîneno. Semedo ke tim mutasyon vîneno, ganî lokal û herêmî aşîyî bêrê weçînayene. Semedo ke bi rayîrê hewayî vilabîyena, vilabîyayîşê ci se ra se yo. Heta nika wexto ke sey zoonoz vîyareno de tu malumato zanayînî çin o, werdişê goştî de problem nêvirazena. Na nêweşîye heywananê di-siminan de asena.”

‘Îlaco tewr pîl ê nêweşîyê derzîkerdiş o’

Yildizî dayo zanayene ke nêweşîye zaf dewan de asena û girewtişê borsayî ekonomîyê Agirî kilît kerdo. Yildizî vat çareserîye aşîkerdişo bîqeyde û karantîna ya. Yildizî nê çîyî ardî ziwan: “Goreyê malumatanê hemkaranê ma yê ke zîraetê wîlayetî û qezayan de yê, nêweşîye zaf dewan û wîlayetanê dormeyî de asena. Borsa heywanan, cayo ke sîrkulasyon tede zaf o, coka ravilabîyayîş resa sewîyeyê tewr berzî. Semedo ke se ra 70-80ê şarê ma bi heywandarîye mijûl beno, girewtişê borsayî ekonomîyê Agirî rê yew derdo zaf pîl o. Borsayê Heywananê Agirî, yew borsa ya ke erşawena her hetê Tirkîya. Ganî weyîkerdox, heywanê ke wareyî ra ardî biroşo ke ca de yê neweyî weyî bikero, la semedê girewtişê borsayî ra nêeşkeno biroşo û mecbûr maneno ke zere de biweyo. Îlaco tewr pîl ê nêweşîye derzîkerdiş o, her aşî 3 aşmî pawena. Heywano ke teber ra dîyeno, ganî 21 rojî karantîna de bêro pawayene, lebatê heywanê nêweşî bêro sînorkerdene û nêro rotiş.”

‘Tîpê nê serre kêmtir kiştox o, lê vila beno’

Anil Çakmako ke qezayê Qaxizmanî yê Qersî de hekîmo baytar o, da zanayene ke tabloyê nê serre goreyê parî hîna sivik vîyareno. Çakmakî vat: “Nika 4 kargehê ke ez Qaxizman de şîya, înan de asaya. Bi va vîyarena, bi temaskerdişê heywanan vîyarena. Merdiman ra, axuran ra vîyarena axuranê bînan. Lezê ravilabîyayîşî zî goreyê tîpan bedilîyeno.”

Çakmakî vat ke girewtişê bazaran qerarêko raşt o û xetayo tewr pîl ê weyîkerdoxan (berhemkaran) o yo ke aşî nêkenê. Çakmakî wina qisey kerd: “Tewr verî heywanan de berzbîyayîşê tewdî dest pêkeno, dima ra fek de, ziwan de, gijikan de çîyê ke ma cî rê vanê ‘aft’ teqenê û benê birîn. Heywananê girsan de zêdêr lezyonê fek û gijikan, heywananê hûrdîyan (pez) de zî zêdêr lezyonê lîngan virazîyenê. Berhemdarîya şitî kêmî kena. Tîpê na serre sewîyeyêka ke bi merdiş nêqedîyena la xesarêko domdarî veradena. Semedê nêbîyayîşê serebûtêko komkî yê zey parî, ez vana qey ameya girewtene. Nêvilabîyaye tedbîrgirewtiş qerarêko tewr mentiqin o. Dima ke derzîyî temam bîyî û bihêz ame viraştene, ganî reyna abêro. Weyîkerdox, heywanê nêweşî nimneno û mera de keno mîyanê kerîyêka bîn, ganî nê çîyî nêkero. Veraşîyayîşê aşîye tabloyî giran keno, bi derzîkerdişî ma eşkenê vera se ra 80ê nêweşîyan bigîrê.”

‘Rotiş vindert, ma mexdûr î’

Weyîkerdoxê heywanan yê Agirî Melîk Çartîyî zî vat ke lezê vilabîyayîşê nêweşîye berz o û semedê borsayî ra zêde bîyo. Çartîyî wina qisey kerd: “Se ra 80ê Agirî debara xo serê heywandarîye ra kena, her kes nê çîyî ra tesîrdar beno. Şap ke vejîya, rotişî ameyî vindarnayene. Heywanê ke wareyî ra yenê nika nêroşîyenê. Merdimî plananê xo serê heywananê ke wareyî ra yenê, înan ser o kenê, do biroşo deynê xo bido la nika mexdûr o. Qerar semedê nêweşîye eşkeno ca de bo, la seba ma zirar o. Borsa de heywanê tîpê angusî yê ke welatanê teberî ra yenê estê, nê angusî eşkenê nêweşîye bîyarê. Verê cu şap 2-3 rojan de vîyareno la nika mutasyon dîyo. Derzîyê ke dîyenê sey verê tesîr nêkenê.”