Peynîya Kombîyayîşê NATO’yî kurdan çi paweno?

Kombîyayîşê NATO’yî yê 36ine yo ke Enqere de virazîya, seba ravêrdeyê aştîye û viraştişê komelê demokratîkî zey yew nuqtaya peydagêrayîşî yeno qebulkerdiş. Mîyanê des û vîst serranê ameyoxan de, vengîya hêzî ya ke do herême de biba, hem ravêrdeyê çareserîye hem zî dînamîkê demokratîkbîyayîşî yê Tirkîya bi hawayêko rasterast binê tesîrê xo de veradano. Ravêrdeyê çareserîye bi nê hawayî hem pozîsyonê herême reyde hem zî sîyasetê zereyî yê Tirkîya reyde giredîyaye yo. Yanî, qederê kurdan û ravêrdeyê aştîye tenya bi dînamîkanê zereyî nê, bi sîyasetê pîlî yê NATO’yî û vurnayîşê pergalê dinyaye zî dîyar beno.

Gelo îqtîdar do hêriş bikero yan muzakere bikero

Lutkeyê NATO’yî bi serran o ke muwazeneya hêzî ya herême dîyar kenê û nê kombîyayîşî ra dima na rewşe do hîna xurt biba. Eşkera yo ke sîyaset û ravêrdeyê aştîye nika yew qonaxêko nimite de, mîyanê kulîsan de yeno rayraberdiş. Eke Enqere nê lukteyî ra bi hêz vejîya, no hol seba kurdan di îhtîmalan vejeno werte.

Îhtîmalo yewin; îqtîdar bi o hêzî ke gêno, do hîna hêriş bikero û bi taybetî vera aktoranê muxalefetê komelkîyî û bêşik vera partîyên sîyasetê kurdan pozîsyonêkê hîna hêrişkar bigêro. Îhtîmalo diyin; eke Enqere bi hawayêko xurt nê ravêrdeyî ra vejîya, eşkena vera pêro aktoranê muxalefetî hîna nerm biba û ravêrdeyê çareserîye zî reyna bido destpêkerdiş. Bêguman na dînamîk, bi giranî bi sîyasetê Amerîka û bi taybetî îdareyê sîyasetê zereyî yê DYA reyde giredîyaye ya. Netîceyê ke do bêrê girewtiş, do dewamkerdişê ravêrdeyî rasterast dîyar bikerê.

Ravêrde kewto kulîsan

Ravêrdeyê çareserîye û aştîye ewro qonaxê xo yê verênî ra, yanî o qonaxo ke tede kelecan û qebulkerdişê komelkîyî berz bî, xeylê dûr kewto. Verî kelecanêko pîl est bî û vengê komelî hîna berz vejîyayêne. Labelê qonaxanê peyênan de, ravêrde bi hawayêko eşkera cemedîya û antîya kulîsan. Nika tenya sîyasetmedarî û tayê derdorî mîyanê desanê nimiteyan de nê ravêrdeyî ser o qisey kenê û pozîsyon gênê. Şar û komel tenya eşkenê îşaret û hereketan teqîb bikerê. No dîmen, ravêrdeyî komelî ra vira keno û krîzê şefafîyetî vejeno werte.

Pêkewtişê merkezîbîyayîş û xoserîye

Tewr zaf problem nê qonaxî de xo mojneno ra: Enqere wazena hîna zaf merkezî biba û hêzî destê xo de kom bikera. La sîyasetê kurdan wazeno ke hêzê merkezî vila bibo û herêmî bibê wayîrê îradeyî. Eşkera yo ke îqtîdar bi qanûnanê neweyan wazeno xeta merkezî xo xurt bikero û coka sîyasetê kurdan û nêzîkbîyayîşê Enqere yê merkezîbîyayîşî yewbînan nêtepişenê, raştê pê yenê. Ravêrde do yew qonax de bi pêkewtiş dewam bikero. Hereketê sîyasî yê kurdan bi taslaqanê qanûnanê neweyan qanî nêbiyo. No zî eşkeno destê Enqere hîna xurt bikero û seba kurdan biba sebebê zext û zorîyêkê neweyî.

Peynîya NATO’yî dînamîkê şerî yê herême

Sîyasetê NATO’yî yê dewrê neweyî do mîmarîya pawitişê Ewropa biko dewreyî. Amerîka wazena barê xo yê aborîye şenik bikera, sahada hîna aktîf biba û Rojhilato Mîyanên de menfaetanê xo hîna zaf bikera. No zî manayê yew "NATO’yo Newe" yo. Tirkîya ke mîyanê nê sîstemî de ca gêna, do pîyaseyê xo yê çekan pîl bikera û xurt biba. Şîrketên çekan do hîrê hezarî ra vejîyê des hezaran.

Gelo no xurtbîyayîş Rojhilato Mîyanên de beno sebebê çi? Şer û pêkewtişê neweyî rayîr de yê. Mîyanê Îsraîl, Yewnanîstan û Qibrisê Başûrî de îtîfaqan est ê. Tirkîya zî Lîbya reyde peymanî viraştê. Deryayo Sipî de awî benê germ. La şero esasî do warê Sûrîye û Îranî de bibo. Seba kurdan no zaf muhîm o, çunke Sûrîye û Îran de dînamîkê şerî do rasterast tesîrê statuyê kurdan bikerê.

Îran, Îsraîl û stratejîya vera kurdan

Fikrê DYA û Îsraîlî yê derheqê Îranî de yewbînan ra cîya yê. DYA wazena hêzê Îranî yê nukleer û çekan qels bikera. La Îsraîl wazeno rejîmê Îranî bivurno û ey xerîta ra wedaro. Na babete de Îsraîl nêresayo amancê xo. Mîyanê Amerîka û Îsraîlî de nika ferqêko pîl est o. Ti ca de ke babeta Îranî yena qiseykerdiş, Tirkîya eşkena rolê mîyankarîye kay bikera. La yew raştîya tewr muhîm est a ke kurdan eleqedar kena; Enqere, her tim û her ca de wazena estbîyayîşê kurdan qels û bêhêz biverada û kurdan sîyaset ra dûr bikewa. Eke Îran de yew vurnayîş bibo zî, Tirkîya do nê sîyasetê xo yê vera kurdan Îran de zî bida dewamkerdiş. Yanî, polîtîkaya Enqere ya astengkerdişê sîyasetê kurdan do mîyanê sînoranê Îranî de zî xo bimojno.

Sîyasetê DYA û zafîya vurnayîşan

Dînamîkê zereyî yê Amerîka zî bedilîyenê û nê bedilîyayîşî do şîdetê xo bidejnê herême. Sîyasetê sîstem-teber eşkeno sîyasetê Amerîka bilerzno. Heta ke partîya Demokratan mîyan de namzedê marksîstî zî eşkenê bibê hêz û merkezê sîyasetî îdîaya xo ya 'weçînayîşî' ra fek verado. Eke Amerîka de merkezê sîyasetî bilerzîyo, no do Rojhilato Mîyanên ra heta Pasîfîkî her ca de sîyasetê teberî bidejno. Vengî û qeyranê zereyî yê Amerîka, eşkeno tesîrê NATO’yî zî qels bikero û netîceyanê gerdûnîyan bivejo werte.

Qederê kurdan

Lutkeyê NATO’yî ra dima dînamîkê herême raştê newebîyayîşî yenê. Seba sîyasetê kurdan wextêko hîna çetin û qerarker yeno. Yew het ra îqtîdaro ke şertanê xo yê merkezîbîyayîşî ferz keno, heto bîn ra xeta xoserîye û demokratîkî ya kurdan ke no ferzkerdiş qebul nêkena û nêşkena bika. Vengîya hêzî ya Rojhilato Mîyanên de, taybetî Sûrîye û Îran de, eşkena firsendan bido kurdan, la sîyasetê dewletan yê nimiteyî û dîzaynê mîyanneteweyî yê NATO’yî, astengîyê pîlî yê. Gelo ma do vînenê ke sîyasetê Tirkîya hêrişkar biba yan do qamçîya xo ya wişk hîna zixm bida piro? Tarîx û pêkewtişê zereyî yê Amerîka-NATO do verpersê nê persî bidê. Sîyasetê kurdan do mîyanê nê firtineyê merkezîbîyayîş û herêmîbîyayîşî de têkoşînê xo yê pawitişê statuyî bidomno.

Heme nê averşîyayîşê nîşan danê ke, kurdî nêçare yewîya xo awan bikerî û şaranê Rojhelatê Mîyanên ra zî bibê finak. Qatî Raverdeyê Aştî û Komelê Demokratîkî zî bi ser bikewo. Ganî gamanê avzel û cayê xo de bêrê eştiş.