Delalê li ber dilê Edûlê - IV

Gava ez di medyaya dijîtal de, li stranîn li ser destana Dewrîşî Evdî hatine stran digeriyam, ez li tiştekî xerîb rast hatim. Vebîjerekî ku heta hingî min qet ew nebihîstibû, destana Dewrîşî Evdî bi babeteke xweser vedigot. Min ji ber xwe şerm kir ku heta niha min ev şarezayî gotinî, ev xasemirov nenasiye. Gotina herî hişk û beloq jî, gava ew bilîvbike, gotin ğendîn hişk bin jî, ğendîn belapûğî û ğors bin jî, ew gotin dibûn mîna hevîrmîş û şimayî û ji zimanî wî diherikî. Tew ew gotin yîn destaneke bi zimanî dengbîjîn kurdîn hosteyî gotinî bin û tew ew destaneke neteweyî û lehengiyî be û tew di ser de jî bi havînî evîneke xalîxeres û dilpak hatibe meyandin, ûyîş kele, kele, kele! Bî ğawa wesifdayin ji zîrî som î saf û xas wîdetir jîre nayî kirin, aha ji babetî vebîjeriya vî rewanbîjî re jî, gotin tîra wesifdayina wî nake.

 

Şahîn Bekirî Soreklî

Hooo xwînerî barhilgirî xemîn reşbelekîn vî pînûsî! Dizanim zimandirîjiya min, we di nava mereqî de vegevizand û dîsa wek ez a niha di dilî we de bim. Hindik maye hîrsa we nola hişkiliyeke ewla payizî li ser îsnaga di ser min de der bibe; di ser min de hil bibin û bibîjin: ├è de bese hey malmîrat! Te me tetirxanî kir! De tu dî wî vebîjerî bi me bidî nasîn an na? Tivinga min ji we re serberjîr e, ho xwîner! Hema ez tavilkî wî bi we bidim nasîn. Navî xwe Şahîn Bekirî Soreklî ye. Ciwanmîr, temenî xwe yî heftî salî daye oxra zargotin û wîjeya kurdî. Lî mîna em kurd di guhî gî/ga de bin, me hay ji vî kaniya xwe ya ğilğavî tine ye. Xebînet!

Vebîjer Şahîn Bekirî Soreklî, bi babeteke welî destanî vedibîje, ne ku meriv tenî lî guhdarî dike, her wiha meriv bi Dewrîş û her yanzdeh hogirîn wî re tev li cerd û bîregîn giran jî dibe. Meriv bi Hedban re dişihe, radibe ğargavî û tiradî jî. Her wiha dilî meriv î delodînî, bi pîlewan Dewrîşî Evdî re hildigupe û bi awayekî ğargope li defa qefesa sînga şîrane dide.

Bîwesf ez dibîjim: Heke vebîjer Şahîn Bekirî Soreklî bi vî babetî halana di miriyîn mezalan de jî hilbide, dî teqez wan ji tirbîn wan rakin, zindî bikin û ew î wan bajo li ser artîşîn tirtire. Bîyî bizanibin ka tirs tiştekî ğawa ye. Bi hîsanî dikarim bibîjim, dengbîj Baqî Xwudo û vebîjer Şahîn Bekirî Soreklî, asta rewanbîjiya hunera kurdî, derdixistin ezmanî heftan.

Heke meriv navî Dewrîşî Evdî ji nava stran-vebîjeriyî rake û navî Hektorî Trowayî û Akhilleusî serokî Mîrmîdonan î Argosî di şûna navî wî de deyne, hinekî bibîjin qey ev destana şerî Trowayî ye û vebîjer jî, Homeros bi xwe ye.

├è de ka ew kesîn destî xwe li sînga xwe bixînin û ji xwe re bibîjin, ez destanas û folqlornas im, kerem bikin vebîjeriya destana İlyada ya Homeros û destana Dewrîş û Edûlî ya Şahîn Bekirî Soreklî ku bi babetî dengbîjî mezin Baqî Xwudo vedibîje, di mîzîna bîalî de biwezinin. Heke yek ji ya din kîmtir be. We got ği, va ye ez li ber barî xwe hazir im. Qaqibixo! Ez dixwazim vî angaşta xwe hinekî din bi pîş de de bibim: Heke Homeros di nav me kurdan de bûya, me dî rengdîra dengbîjiyî daniya pîş navî wî û me dî jî re bigota ÔÇ£Dengbîj HomerosÔÇØ û heke Şahîn Bekirî Soreklî jî li peravîn derya EgeÔÇÖyî bûya, xelkî egeyî dî ji wî re bigotana ÔÇ£Rhapsodes/RapsoydosÔÇØ. Dibe ku hinek ji we bibîjin ÔÇ£î de lawo vîca ev Rhapsodes ji me re ji ku derket?ÔÇØ Belî Rhapsodes jî li nava İyoniyan/Yewnanan, nola dengbîjîn me wanî ji xwe re turî xwe hilgrtine û li nava gel geriyane. Hem ji gel re stran û helbest gotine û hem jî zargotina di nav gel de berhev kirine. Vebîjer, berhevkar û zargotinas î rîzdar Şahîn Bekirî Soreklî jî, nola babadewrîşekî, nola dengbîjekî, nola Rhapsodeskî kedeke bîhempa daye. Ji wî serî dinyayî, di sala 1988ÔÇÖan de haylo ji Awûstralya xopan tîkilî bi dengbîj Baqî Xwudo yî li Kobanî re datîne û destana Dewrîşî Evdî, ji destpîkî heta dawiyî ji dev derbasî nivîsandinî dike û navî xwe yî zîrîn di dilî kurdan de bicih dike. Ta heta dinya hebe û heta kurd hebin, dî navî Şahîn Bekirî Soreklî, dî her di dilan de, nola gulîn bûkanî bibişkive.

Ji niha pî ve, em î destana Dewrîşî Evdî ya bi babetî gorbihişt Baqî Xwudo, bi vebîjeriya rîzdar Şahîn Bekirî Soreklî bişopînin. A rast em li ber bayî vegotina wî ya sîhrawî bikevin û biğin bibin bijiyekî Hedban û li hilgupîna dilî Dewrîş î şeyda guhdarî bikin.

Bi rîzdarî ez vî xelekî ji rîzdar Şahîn Bekirî Soreklî re nezir dikim.

Fermo!

 

Derwîş fîncana qehwî hiltîne

Dewrîş û hogirîn xwe tîn ber konî Zortemîr Paşî Milan. Lî ti kesek wan pîşwazî nakin. Silavî didin û derbasî bin kon dibin. Lî ti kesek ji cimeta Zortemîr paşa, silava xwedî ne bi serî zimana, ne jî bi kenarî lîvan li wan venagerînin. Her kes di cihî xwe de bûne kurkurk! Ev helwesta hanî pir li zora koma Şerqiyan diğe.

Zortemîr Paşî Milan, ferman dide da ku qehwepîj fîncana qehwî ya serbixwîn bîne li civatî bigerîne. Qehwepîj qehwî tine. Tu kes fîncanî hilnade. Dewrîş xwe li ber fîncanî xweş dike ku fîncanî hilde.

Vebîjer, wî heynî ji guhdarvanîn xwe re wiha disîwirîne:

ÔÇ£Kurî Evdoyî Şerqî, xwe da ser dîz û ğongan, iÔÇÖgala mûyÔÇÖîlî xar kir, avît ğatî biriyan, di binaniya kurkî hewran da destî xwe avîte ser qebzî şûr, pîş da hat ku destî xwe bavîje fîncanîÔÇĞÔÇØ

Tam di wî kîlikî de, Bavî Dewrîş Evdiyî Milhim û hogrîn wî yîn pî re nahîlin Dewrîş fîncana qehwî ya serbixwîn hilde. Lewra helwesta paşî Milan û cimeta wî ya ku silava xwedî jî li wan venegerandibû û ji kesî ji wan poz û bîvil bi wan nekiribû, pir li zora wan ğûbû.

Dewrîş, fîncanî hilnade. Planî paşî, beravîtî dibe. ├è de ev Zortemîr Paşa ye. Ma her kesî bixwaze, ji ber xwe ve dikare bibe serok û paşa?! Paşî Milan yî zîrek, radibe dek û dolabeke nû digerîne. Paşa, bang li qehwepîj dike…

Ka em bala xwe bidinî bî vebîjer, wî rewşî ji me re ğawa disîwirîne:

ÔÇ£Law qehweğîyo were!/Ez berî zanim, ne xîr di milan de hî, ne jî di Şerqiyan da/Qey va ne gerr e, gerra ku bigerî li nîv malan, rûnî li hamberî bûk û keğan û bidî xwe lahfan û derewan!/Evaya kuştina mîran e, cenga mezin li pîşî wan dibe xewane/Ez berî zanim, kes nikarî rakî wî fîncanî/Were li hamber min bisekine/Ez î rakim wî fîncanî/UÔÇÖmrî min heftî sal e, ketî heftî û yek û duduyane/ Min ne gerege va her ğar salî mine jipara dimane/Ancax ez rakim barî tirkan û gîsaneÔÇĞÔÇØ

Piştî van gotinîn paşî yîn qelew, qehwepîj fîncanî dibe li ber paşî disekine. Dewrîş nahîle; bang li qehwepîj dike da ku fîncanî ji wî re werîne. Qehwepîj li ser lingekî difitile tî li hember Dewrîş disekine. ├è de ka em guh bidin vebîjerî xwe, bî ew î gotinîn xwe yîn bibask, ğawa di nava ava zîr de bike û ji me re bisîwirîne:

ÔÇ£Dewrîş rabû li ser ğongan, simbîl badan, kirne perî neÔÇÖiman, ğavî weke ğavîÔÇÖbazan û di binaniya kurkî hewran da destî xwe avîte ser qebzî şûrÔÇĞ./Go Paşe, berde wî fîncanî!/Tu nikarî rakî barî wî fîncanî, barî wî fîncanî pirr girane; kesek nikare rakî wî fîncanî, îlleh kurî Evdoyî Şerqî, siwarî Hedban, ez î rakim wî fîncanî!/Lawo qehweğîyo, tu wîne wî fîncanî!…ÔÇØ

Dewrîş, fîncana qehwî ya serbixwîn hildide dest.

Xwînerî ezîz! Ka em li Vebîjerî xwe guhdar bikin?! Bî ka ew ğawa taca serî vebîjeriya kurdî derdixîne qatî ezmanî heft û heyştan. Bala xwe bidinî, bî vebîjer bi vebîjeriyeke sîhrawî, ğawa neyarî Dewrîş tîne di fîncana qehwî de, wan nola cinawiran bi cih dikin û wan cinawiran dide peyivandin. Kerem bikin!:

ÔÇ£Dewrîş destî xwe avîte fîncanî, rakir ji ser sinî/Balî xwe da hundurî fîncanî, pînc ejderhayî ğiyayî Qerejdaxî tî da serî xwe rakirine/Yekî serî xwe rakir go: ÔÇİlawo berde wî fîncanî! Tu mi nasnakî?! Ez ├çîl İbrahîmî Beglî me, Paşî tirkan/Tu meriyekî şerqî yî, ├èzdî yî; tu nikarî rakî barî cerd û bîregî me tirk û gîsan/├è dinî di kîlekî wî da serî xwe rakir, go: tu min nas nakî?! Bi min ra dibîÔÇÖn Kose Weys, egîtî deman, kermalî paşan,serdarî diz û Henşel û eşqiyayî ğolan/Berde wî fîncanî, tu nikarî rakî barî me; barekî pirr giran e!/├è dinî di kîlekî da go: berde vî fîncanî. Tu min nas nakî?! Bi min ra dibîÔÇÖn Eyubî Mistefa, kekî Cuzan, padîşahî xortan. ├çiqas xortî tirk û gîsan hene, gîh di bin destî min da ne, ez serdarî wan im. Berde vî fîncanî, barî me pirr giran e! Tu nikarî bi barî cerd û bîregî me tirk û gîsan/Cotekî dinî reş î qûl e, her duyan bi hev diÔÇÖra serî xwe rakirin. Go: tu me nas nakî?! Bi mera dibîn Eferî gîsî, biğûkî biran û Utman, serdarî gîsan. Barî me barekî muhîmî giran e. Me bi xwe re rakir hezar siwarî delûlan, zo bi zo siwar bûne li wan, di destî wan da arî fetîlyan. Gîh serî serqot û nigî xwas in. Xwedî kesî misilman nexîne bin şerpî wan. Birîndarî wan rehet nabin, ne bi dermanîn tixtoran, ne bi kaxitîn xocan û mellan, ne bi duayîn şîxan. Illeh serî xwe didÔÇÖne diyarî qebrî, axa kenal û gornan. Em her pînc ejdîhana di vî fîncanî da verşiyane, me pî da berdaye axwuya marî kaşan.ÔÇØ

 

Em şerqî bi axuya maran ji şîr dibin

Hooo xwîner! Ka bal û dîhna xwe bidnî. Bî vebîjerî min û we, li ser devî Dewrîş, ği bertekî raber wan her pînc neyarîn qaneqan û sondxwarî, yîn neyarîn koka kurdan ku bi rakirina reh û rîğalî koka kurdan û revandina qîz û jinîn wan û pelixandina mahtikû dergûşîn wan û talankirina malû milkîn wan, gef li wan xwaribûn, biner bî Dewrîşî pîlewan, ğawa dibe nola şîrekî cixirandî, li wan dike hurmehurm û gefîn wan hîğ û pûğ dike:

ÔÇ£Dibî, Dewrîşî Evdî serî xwe rakir, go: ez Dewrîîîş im, dilî min lÔÇÖyan e!/Min berî rakirî barî we her pînc ejdîhane/Ez natirsim ji axwuya we her pîncane/Em mîrî şerqî, wexta em şîrî diya xwe berdidin, em vedixwun axwuya marî kaşan û pî şîrvedibin/Tirsa min ji we tune, min rakirî barî we gîşkiyaneÔÇØ

Gava vebîjer van gotinîn dawî ji benda destanî distrî û dixwaze derbasî benda din ya destanî bibe, hingî guhdarvanîn vebîjer dicoşin, tevdek bi hevre radibin li ser kabî ğongan, devanğeyîn xwe ji ber kember û şûtikîn xwe kaşdikin, dibin lîrelîra jinan û reqereqa berikîn mîna mozîn sor ber bi ezmanî stîrklîreşandî ve berdidin; dinya dibe erdî eresatî.

Vebîjer, bi hilmijandina henaseya xwe, bi hilbûn û daxistina dengî xwe, bi mahd û mirûzî xwe; mîna sîrbazekî, mîna îlîzyonîsetkî, civata li dora xwe dibe bi civata li bin konî Zortemîr Paşî Milan ve dikelijîne.

De ka em dîhn û bala xwe bidinî bî vebîjer gava gohdarvanîn xwe, bi hîza gotinîn xwe yîn şayesandî yîn lihevhatî û sîhrawî dibin wan tev li civata Paşî Milan û ya Dewrîşî Evdî dikin, ji nû ve li hîza vebîjeriya xwe ya bîqisûr dihese; berî ew benda destanî bistrî, guhdarvanîn wî wan kîlikan bi heman coş û peroşî dicoşin. Li hember wî rewşî, vebîjer dikeve erînaya kişweriya dej-avû. Bîhemdî xwe, ğavîn vebijîr dikevin hev û di nava sîwirandina gotinî de lal dibe:

ÔÇ£Wexta ku kurî Evdoyî Şerqî fîncan bi ser xwe va kir, bû lîlîna zilxitan, bû gurmîna defan, bû kûrekûrî hirobğiyan, dinya bû erdî eresatî, alem rabû serî hîlan û piyan/Beg û serdarî milan, kurkîn hewran, ebî duruziyan diman li şûna wan/Li hîla heremî û jinan Edûlî benz lî qulubiya, bû benzî mirî gornan, ji ğavan bû gurrîniya hîsran, lîvî xwe qetiyan, xwînî xwe berda nav diranan/ Pergala bavî mi belav, go/Ku ji destî min girt kurî Evdoyî Şerqî, siwarî Hedban/Wellahî ğûna xwe hî, vegera xwe tunî li mal û xwediyan.ÔÇØ … (Dî bidome)